Πεδίο Εφαρμογής του Ελληνικού Ποινικού Δικαίου
Θεμέλιο του ελληνικού ποινικού δικαίου αποτελεί ο Ελληνικός Ποινικός Κώδικας (Ποινικός Κώδικας, κωδικοποιημένος με τον Ν. 4619/2019), ο οποίος αντικατέστησε τον Ποινικό Κώδικα που ίσχυε από το 1951, με ισχύ από την 1η Ιουλίου 2019, και έχει έκτοτε τροποποιηθεί επανειλημμένα. Η ελληνική ποινική δικονομία διέπεται από τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, κωδικοποιημένο με τον Ν. 4620/2019, ομοίως σε ισχύ από την 1η Ιουλίου 2019.
Το ελληνικό ποινικό δίκαιο εφαρμόζεται σε όλα τα αδικήματα που τελούνται στην ημεδαπή, καθώς και – υπό ορισμένες προϋποθέσεις – σε αδικήματα που τελούνται στην αλλοδαπή.
Αδικήματα Τελούμενα στην Ημεδαπή
Αδικήματα τελούμενα είτε από Έλληνες υπηκόους είτε από αλλοδαπούς εντός της ελληνικής επικράτειας υπάγονται στη δικαιοδοσία των ελληνικών ποινικών δικαστηρίων.
Αδικήματα Τελούμενα στην Αλλοδαπή
Πέραν τούτου, το ελληνικό ποινικό δίκαιο εκτείνεται και σε αδικήματα τελούμενα στην αλλοδαπή στις ακόλουθες κατηγορίες περιπτώσεων:
- 1. Ο δράστης είναι Έλληνας υπήκοος και το αδίκημα στρέφεται κατά αλλοδαπού ή κατά Έλληνα υπηκόου στην αλλοδαπή: απαιτείται εν προκειμένω το αδίκημα να είναι αξιόποινο βάσει του δικαίου του κράτους όπου τελέστηκε, και να φθάνει σε ορισμένο βαθμό βαρύτητας κατά το ελληνικό δίκαιο (κακούργημα ή πλημμέλημα).
- 2. Το αδίκημα στρέφεται κατά Έλληνα υπηκόου στην αλλοδαπή: και εδώ, το αδίκημα πρέπει να είναι αξιόποινο βάσει του δικαίου του κράτους όπου τελέστηκε, και να φθάνει σε ορισμένο βαθμό βαρύτητας κατά το ελληνικό δίκαιο.
- 3. Ιδιαίτερα σοβαρά αδικήματα τελούμενα από Έλληνα ή αλλοδαπό δράστη (π.χ. διακίνηση ναρκωτικών ή εμπορία ανθρώπων): για ορισμένα αδικήματα, η Ελλάδα έχει δικό της συμφέρον δίωξης ανεξαρτήτως του δικαίου του κράτους όπου τελέστηκε το αδίκημα• δίωξη που έχει ήδη διεξαχθεί στην αλλοδαπή δεν αποκλείει την εκ νέου δίωξη στην Ελλάδα για το ίδιο αδίκημα.
Για πλημμελήματα τελούμενα από Έλληνα υπήκοο ή αλλοδαπό κατά Έλληνα υπηκόου στην αλλοδαπή, η δίωξη απαιτεί γενικά είτε έγκληση του παθόντος είτε αίτημα της κυβέρνησης του κράτους όπου τελέστηκε το αδίκημα.
Τα Δικαιώματα των Παθόντων στην Ποινική Διαδικασία
Με την έναρξη ισχύος του νέου Κώδικα Ποινικής Δικονομίας (Ν. 4620/2019), ο προγενέστερος θεσμός της πολιτικής αγωγής αντικαταστάθηκε από τον θεσμό της «παράστασης για την υποστήριξη της κατηγορίας». Οι παθόντες – τόσο φυσικά όσο και νομικά πρόσωπα – μπορούν κατ’ αυτόν τον τρόπο να συμμετέχουν στην ποινική διαδικασία, να λαμβάνουν γνώση της δικογραφίας, να παρίστανται στη δίκη, και να ασκούν ένδικα μέσα κατά ορισμένων αποφάσεων.
Σε αντίθεση με το προγενέστερο δίκαιο, ωστόσο, η συμμετοχή αυτή δεν εξυπηρετεί πλέον, κατά γενικό κανόνα, την επιδίωξη αστικής αξίωσης αποζημίωσης ή χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης απευθείας εντός της ποινικής διαδικασίας μέσω διαδικασίας προσαρτημένης αγωγής• αντίστοιχες χρηματικές αξιώσεις πρέπει, πλην στενών εξαιρέσεων, να επιδιώκονται ενώπιον των πολιτικών δικαστηρίων. Τα νομικά πρόσωπα πρέπει να τηρούν ορισμένες τυπικές προϋποθέσεις και να προσκομίζουν αντίστοιχα έγγραφα προκειμένου να συμμετάσχουν.
Σημείωση: Ο βαθμός στον οποίο χρηματικές αξιώσεις μπορούν ακόμη να προβληθούν στην ποινική διαδικασία στη συγκεκριμένη περίπτωση θα πρέπει να ελέγχεται χωριστά βάσει της τρέχουσας νομολογίας.
Συχνές Ερωτήσεις
Ποια είναι τα θεμέλια του ελληνικού ποινικού δικαίου;
Θεμέλιο του ελληνικού ποινικού δικαίου αποτελεί ο Ελληνικός Ποινικός Κώδικας μαζί με σειρά συμπληρωματικών νόμων. Σημαντική ενημέρωση: ο Ποινικός Κώδικας αναδιατυπώθηκε πλήρως το 2019 με τον Ν. 4619/2019 (σε ισχύ από την 1η Ιουλίου 2019) και έχει έκτοτε τροποποιηθεί επανειλημμένα – πιο πρόσφατα, μεταξύ άλλων, με τον Ν. 4855/2021, και, στο πλαίσιο της ενοποιημένης έκδοσης, με τον Ν. 5271/2026. Η ελληνική ποινική δικονομία διέπεται από τον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, ο οποίος αναδιατυπώθηκε ομοίως στο πλαίσιο της μεταρρύθμισης του 2019 (Ν. 4620/2019).
Πού εφαρμόζεται εδαφικά το ελληνικό ποινικό δίκαιο;
Το ελληνικό ποινικό δίκαιο εφαρμόζεται σε όλα τα αδικήματα που τελούνται στην ημεδαπή και – υπό ορισμένες προϋποθέσεις – επίσης σε αδικήματα τελούμενα στην αλλοδαπή.
Ποια αδικήματα υπάγονται στη δικαιοδοσία των ελληνικών ποινικών δικαστηρίων για ημεδαπές πράξεις;
Αδικήματα τελούμενα είτε από Έλληνες υπηκόους είτε από αλλοδαπούς εντός της ελληνικής εδαφικής κυριαρχίας υπάγονται στη δικαιοδοσία των ελληνικών ποινικών δικαστηρίων.
Σε ποιες περιπτώσεις εφαρμόζεται το ελληνικό ποινικό δίκαιο και σε αδικήματα τελούμενα στην αλλοδαπή;
Το ελληνικό ποινικό δίκαιο εκτείνεται επίσης σε αδικήματα τελούμενα στην αλλοδαπή, ιδίως στις ακόλουθες περιπτώσεις:
• Ο δράστης είναι Έλληνας υπήκοος και το αδίκημα στρέφεται κατά αλλοδαπού ή κατά Έλληνα υπηκόου στην αλλοδαπή• το αδίκημα πρέπει να είναι αξιόποινο βάσει του δικαίου της αλλοδαπής χώρας, ενώ πρέπει να φθάνει σε ορισμένο βαθμό βαρύτητας κατά το ελληνικό δίκαιο (κακούργημα ή πλημμέλημα).
• Ο δράστης είναι Έλληνας υπήκοος και το αδίκημα στρέφεται κατά Έλληνα υπηκόου στην αλλοδαπή• και εδώ, το αδίκημα πρέπει να είναι αξιόποινο βάσει του δικαίου της αλλοδαπής χώρας και να φθάνει σε ορισμένο βαθμό βαρύτητας κατά το ελληνικό δίκαιο.
• Ο δράστης είναι Έλληνας ή αλλοδαπός υπήκοος, και η Ελλάδα έχει ιδιαίτερο συμφέρον δίωξης λόγω της ιδιαίτερης βαρύτητας του αδικήματος (π.χ. διακίνηση ναρκωτικών ή εμπορία ανθρώπων). Είναι αδιάφορο εν προκειμένω αν το αδίκημα είναι αξιόποινο βάσει αλλοδαπού δικαίου• δίωξη που έχει ήδη διεξαχθεί στην αλλοδαπή δεν αποκλείει την εκ νέου δίωξη στην Ελλάδα.
Ποιες προϋποθέσεις ισχύουν για τη δίωξη πλημμελημάτων τελούμενων στην αλλοδαπή;
Η δίωξη πλημμελημάτων τελούμενων είτε από Έλληνα υπήκοο είτε από αλλοδαπό κατά Έλληνα υπηκόου στην αλλοδαπή απαιτεί γενικά έγκληση του παθόντος ή αίτημα της κυβέρνησης της αλλοδαπής χώρας στην οποία τελέστηκε το αδίκημα.
Τι νοείται ως δικαίωμα συμμετοχής του θύματος στην ποινική διαδικασία;
Βάσει του ελληνικού δικαίου, ο παθών ή το θύμα έχει γενικά τη δυνατότητα να συμμετάσχει στην ποινική διαδικασία ως διάδικος, προκειμένου να προβάλει αξιώσεις κατά του δράστη. Η ιδιότητα αυτή του διαδίκου αποκτάται με τη δήλωση άσκησης πολιτικής αγωγής. Ο πολιτικώς ενάγων έχει δικά του δικονομικά δικαιώματα.
Τι είναι η διαδικασία προσαρτημένης αγωγής;
Στη διαδικασία προσαρτημένης αγωγής, ο παθών μπορεί επίσης να προβάλει, εντός της ποινικής διαδικασίας, χρηματική αξίωση απορρέουσα από το αδίκημα, η οποία θα υπαγόταν στη δικαιοδοσία των τακτικών πολιτικών δικαστηρίων, κατά του κατηγορουμένου.
Μπορούν και τα νομικά πρόσωπα να ασκήσουν πολιτική αγωγή;
Ναι. Τόσο φυσικά όσο και νομικά πρόσωπα μπορούν να ασκήσουν πολιτική αγωγή. Τα νομικά πρόσωπα πρέπει να τηρούν ορισμένες διατυπώσεις και να προσκομίζουν αντίστοιχα έγγραφα προς τούτο.