Φωτοβολταϊκά – Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας

Ναι. Η επένδυση είναι ανοικτή σε κάθε ενδιαφερόμενο που επιθυμεί να επενδύσει σε ελληνικό έδαφος, ανεξαρτήτως εθνικότητας – τόσο σε ευρωπαίους όσο και σε διεθνείς επενδυτές.

Θεμελιωδώς. Οι σταθερές τιμές feed-in που ίσχυαν το 2013 (σε ορισμένες περιπτώσεις έως €500/MWh) έχουν καταργηθεί για νέα έργα. Η αγορά έχει ωριμάσει: τα μεγάλα έργα χρηματοδοτούνται σήμερα μέσω ανταγωνιστικών διαγωνισμών (πριμοδοτήσεις αγοράς) ή, ολοένα περισσότερο, μέσω ιδιωτικών συμβάσεων αγοραπωλησίας ενέργειας (PPA) με τη βιομηχανία. Η εγκατεστημένη ισχύς έχει επίσης αυξηθεί κατακόρυφα – από περίπου 900 MW (2013) σε πλέον των 13 GW ανανεώσιμης ενέργειας σήμερα. Η κεντρική πρόκληση σήμερα δεν έγκειται πλέον στο ύψος της αμοιβής, αλλά στην εξασφάλιση σύνδεσης με το δίκτυο (βλ. Ενότητα 3).

Οι σχετικοί νόμοι είναι ο Ν. 4685/2020 («Φάση Α» – εκσυγχρονισμός του περιβαλλοντικού δικαίου), ο Ν. 4951/2022 («Φάση Β» – εκσυγχρονισμός της αδειοδότησης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας), ο Ν. 4964/2022 και ο Ν. 5037/2023. Αυτοί έχουν αντικαταστήσει ή/και συμπληρώσει τις προγενέστερες διατάξεις των νόμων 4093/2012, 3851/2010 και 3468/2006.

Κατά κύριο λόγο η εγκατεστημένη ισχύς της εγκατάστασης. Το κρίσιμο σήμερα όριο είναι το 1 μεγαβάτ (MW) – αναπροσαρμοσμένο με τον Ν. 4685/2020 από το προηγούμενο όριο των 500 kW.

Για την κατηγορία αυτή ισχύει σημαντικά απλοποιημένη διαδικασία. Δεν απαιτούνται:
• βεβαίωση παραγωγού (εξαιρέσεις ισχύουν για περιοχές με κορεσμένο δίκτυο ή για μη διασυνδεδεμένα νησιά),
• χωριστή άδεια εγκατάστασης και λειτουργίας,
• πλήρης μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων (η Κατηγορία Β γενικά αρκεί),
• κλασική οικοδομική άδεια.
Απαιτούνται, ωστόσο, έγκριση εργασιών μικρής κλίμακας, δεσμευτική προσφορά σύνδεσης με το δίκτυο μαζί με σύμβαση σύνδεσης με τον διαχειριστή δικτύου διανομής ΔΕΔΔΗΕ, και σύμβαση πώλησης ή στήριξης της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας με τη ΔΑΠΕΕΠ.

Για τις μεγαλύτερες εγκαταστάσεις ισχύουν αυστηρότεροι, ψηφιοποιημένοι κανόνες. Απαιτούνται ιδίως:
• η βεβαίωση παραγωγού (Βεβαίωση Παραγωγού) από τη ΡΑΑΕΥ,
• περιβαλλοντική άδεια – πρότυπες περιβαλλοντικές δεσμεύσεις (ΠΠΔ) για 1–10 MW, πλήρης μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων (ΑΕΠΟ) άνω των 10 MW,
• άδεια εγκατάστασης και άδεια λειτουργίας,
• σύμβαση σύνδεσης με το δίκτυο με τον ΔΕΔΔΗΕ ή τον ΑΔΜΗΕ,
• σύμβαση λειτουργικής ενίσχυσης με τη ΔΑΠΕΕΠ κατόπιν επιτυχούς συμμετοχής σε διαγωνισμό της ΡΑΑΕΥ.

Η βεβαίωση παραγωγού ηλεκτρικής ενέργειας από ΑΠΕ (Βεβαίωση Παραγωγού ΑΠΕ) έχει, από τον Ν. 4685/2020, αντικαταστήσει την πρώην, χρονοβόρα άδεια παραγωγής. Εκδίδεται από τη ΡΑΑΕΥ (πρώην ΡΑΕ) μέσω του ψηφιακού πληροφοριακού συστήματος ΠΣΑΠΕ, ισχύει για 25 έτη με δυνατότητα παράτασης, και απαιτείται μόνο για εγκαταστάσεις άνω του 1 MW. Οικοδομική άδεια πρέπει να αποκτηθεί εντός 30 μηνών από την έκδοση, άλλως η βεβαίωση καταπίπτει αυτοδικαίως.

Τα έργα κατατάσσονται σε τρεις κατηγορίες: Κατηγορία Α1 (υψηλή περιβαλλοντική επίπτωση – πλήρης μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων και ΑΕΠΟ από το Υπουργείο Περιβάλλοντος, ΥΠΕΝ), Κατηγορία Α2 (μεσαία επίπτωση – ΑΕΠΟ από την αρμόδια αποκεντρωμένη διοίκηση), και Κατηγορία Β (χαμηλή επίπτωση – απλή ηλεκτρονική υπαγωγή σε πρότυπες δεσμεύσεις, χωρίς να απαιτείται ΑΕΠΟ). Οι φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις έως 1 MW εμπίπτουν γενικά στην Κατηγορία Β, εφόσον δεν βρίσκονται σε ευαίσθητες περιοχές όπως ζώνες Natura 2000 ή δασικές εκτάσεις. Χερσαίες εγκαταστάσεις έως 500 kW, καθώς και εγκαταστάσεις επί κτιρίων, λαμβάνουν βεβαίωση απαλλαγής εντός 20 ημερών.

Κατά κανόνα, όχι. Για τα περισσότερα φωτοβολταϊκά έργα, αρκεί έγκριση εργασιών μικρής κλίμακας (ΕΕΜΚ) βάσει του άρθρου 29 του Ν. 4495/2017, εκδιδόμενη από την αρμόδια πολεοδομική υπηρεσία (ΥΔΟΜ). Πλήρης οικοδομική άδεια απαιτείται μόνο κατ' εξαίρεση, για παράδειγμα για ορισμένα συστήματα ιχνηλάτησης (trackers) ή πρόσθετες κατασκευές.

Η συνολική διάρκεια έχει συντομευθεί σημαντικά σε σύγκριση με το παρελθόν (σε ορισμένες περιπτώσεις 36 έως 60 μήνες)• το ελληνικό Υπουργείο Περιβάλλοντος εκτιμά τον πυρήνα της διαδικασίας σε περίπου 14 μήνες. Επιμέρους νόμιμες προθεσμίες: καθορισμός του σημείου σύνδεσης με το δίκτυο 20 ημέρες, εξέταση κριτηρίων ΡΑΑΕΥ 2 μήνες, περιβαλλοντική άδεια ή κατάταξη ΠΠΔ περίπου 4 μήνες, άδεια εγκατάστασης 15 έως 30 ημέρες, άδεια λειτουργίας 20 ημέρες. Στην πράξη, ωστόσο, η πραγματική συνολική διάρκεια ενός έργου εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τη διαθεσιμότητα σύνδεσης με το δίκτυο (βλ. την επόμενη ενότητα).

Ο ΔΕΔΔΗΕ είναι αρμόδιος για το δίκτυο διανομής (τις πρώην δραστηριότητες δικτύου της ΔΕΗ), και ο ΑΔΜΗΕ για το σύστημα μεταφοράς. Οι νόμιμες προθεσμίες σύναψης της σύμβασης σύνδεσης με το δίκτυο είναι 3 μήνες (εγκαταστάσεις χωρίς βεβαίωση παραγωγού, έως 1 MW) ή 6 μήνες (εγκαταστάσεις με βεβαίωση παραγωγού) από την υποβολή πλήρους φακέλου. Ο διαχειριστής δικτύου πρέπει να ολοκληρώσει τα πραγματικά έργα σύνδεσης, ανάλογα με την πολυπλοκότητα, εντός 12 έως 24 μηνών από την υπογραφή της σύμβασης.

Με την αποδοχή της οριστικής προσφοράς σύνδεσης με το δίκτυο, πρέπει να υποβληθεί εγγυητική επιστολή στον αρμόδιο διαχειριστή δικτύου. Η αποδοχή αυτή πρέπει να λάβει χώρα εντός 2 μηνών, άλλως η προσφορά καταπίπτει αυτοδικαίως. Η εγγύηση πρέπει να έχει διάρκεια τουλάχιστον 2 ετών και να παρατείνεται έως τη θέση σε λειτουργία. Τα ποσά κλιμακώνονται ανάλογα με την ισχύ (ενδεικτικές τιμές): έως 1 MW €60.000 ανά MW, 1 έως 10 MW €30.000 ανά MW, 10 έως 100 MW €20.000 ανά MW, άνω των 100 MW €10.000 ανά MW – με την ενεργοποίηση της σύμβασης σύνδεσης, το ποσό μειώνεται στο ένα τέταρτο. Φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις σε κτίρια απαλλάσσονται από την υποχρέωση αυτή ανεξαρτήτως ισχύος. Δεδομένου ότι τα ποσά ενδέχεται να έχουν αναπροσαρμοστεί με πιο πρόσφατες υπουργικές αποφάσεις, συνιστάται τρέχων έλεγχος με τον ΔΕΔΔΗΕ, τον ΑΔΜΗΕ ή τη ΡΑΑΕΥ.

Το μεγαλύτερο πρακτικό εμπόδιο για νέα έργα σήμερα δεν είναι πλέον η ίδια η διαδικασία αδειοδότησης, αλλά η περιορισμένη ικανότητα του ελληνικού δικτύου ηλεκτρικής ενέργειας να απορροφήσει περαιτέρω εγκαταστάσεις. Φωτοβολταϊκές και αιολικές εγκαταστάσεις ισχύος περίπου 15 GW είναι ήδη εγκατεστημένες, οριστικές προσφορές σύνδεσης υφίστανται ήδη για επιπλέον περίπου 15 GW, και αιτήσεις για επιπλέον περίπου 50 GW εκκρεμούν ενώπιον της ΡΑΑΕΥ – έναντι πραγματικής χωρητικότητας δικτύου σήμερα μόλις περίπου 19 GW. Ο διαχειριστής δικτύου συνεπώς ιεραρχεί τη χορήγηση οριστικών προσφορών σύνδεσης βάσει κριτηρίων όπως η συνολική ισχύς, ο τόπος εγκατάστασης, η υφιστάμενη χωρητικότητα αποθήκευσης και οι υφιστάμενες συμβάσεις αγοραπωλησίας ενέργειας. Η κατασκευή δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να αρχίζει χωρίς εξασφαλισμένη προσφορά σύνδεσης με το δίκτυο.

Εάν η οριστική προσφορά σύνδεσης με το δίκτυο δεν γίνει αποδεκτή εντός 2 μηνών, καταπίπτει αυτοδικαίως. Εάν η εγγύηση δεν παραταθεί τουλάχιστον τρεις εργάσιμες ημέρες πριν από τη λήξη της, ή εάν η σύμβαση σύνδεσης με το δίκτυο δεν ενεργοποιηθεί εγκαίρως, η εγγυητική επιστολή καταπίπτει υπέρ του ειδικού λογαριασμού ΑΠΕ που διαχειρίζεται η ΔΑΠΕΕΠ.

Από τον Ν. 4414/2016, όχι πλέον μέσω σταθερών τιμών feed-in, αλλά μέσω συμβάσεων λειτουργικής ενίσχυσης (ΣΛΕ) με τη μορφή κυμαινόμενης πριμοδότησης αγοράς (Contract for Difference): ο παραγωγός πωλεί την ηλεκτρική ενέργεια στην αγορά και λαμβάνει επιπλέον τη διαφορά μεταξύ μιας ανταγωνιστικά καθοριζόμενης τιμής αναφοράς και της τιμής αγοράς. Οι τιμές αναφοράς από πιο πρόσφατους διαγωνισμούς (2023–2025) για φωτοβολταϊκά κυμαίνονταν γενικά μεταξύ €40 και €65/MWh. Η διάρκεια της σύμβασης είναι γενικά 20 έτη από τη θέση σε λειτουργία. Εναλλακτικά, οι παραγωγοί μπορούν να εμπορεύονται απευθείας την ηλεκτρική τους ενέργεια μέσω διμερών συμβάσεων αγοραπωλησίας ενέργειας (PPA) με μεγάλους καταναλωτές, εντελώς χωρίς κρατική στήριξη.

Για μικρότερες εγκαταστάσεις, ιδίως εγκαταστάσεις σε στέγες, το net billing έχει εν τω μεταξύ καταστεί το κεντρικό μοντέλο και έχει αντικαταστήσει σε μεγάλο βαθμό το προηγούμενο net metering (νομική βάση: Ν. 4513/2018, όπως τροποποιήθηκε με τον Ν. 5037/2023). Στο πλαίσιο αυτού του συστήματος, η παραγόμενη ηλεκτρική ενέργεια συμψηφίζεται οικονομικά – και όχι απλώς κατά ποσότητα – με την κατανάλωση, συχνά σε συνδυασμό με κρατικά προγράμματα στήριξης και αποθήκευση με συσσωρευτές. Ο εικονικός ενεργειακός συμψηφισμός (virtual net metering) επεκτείνει τον συμψηφισμό αυτό σε περισσότερα σημεία κατανάλωσης του ίδιου φορέα.

Όχι. Οι ιστορικοί πίνακες τιμών – συμπεριλαμβανομένων των αναφερόμενων ενίοτε τιμών έως €500/MWh – δεν εφαρμόζονται πλέον σε νέα έργα. Μόνο εγκαταστάσεις που εξακολουθούν να λειτουργούν βάσει των παλαιών συμβάσεων πώλησης ηλεκτρικής ενέργειας (ΣΠΕ βάσει του Ν. 3468/2006 ή του Ν. 4093/2012) εξακολουθούν να απολαύουν προστασίας δικαιολογημένης εμπιστοσύνης υπό τους αρχικούς όρους. Για τέτοιες υφιστάμενες εγκαταστάσεις, συνιστάται εξατομικευμένη νομική εξέταση.

Για κλασικά φωτοβολταϊκά πάρκα που τροφοδοτούν πλήρως το δίκτυο χωρίς αποθήκευση, κατά κανόνα όχι πλέον – η στήριξή τους παρέχεται αποκλειστικά μέσω των ανταγωνιστικών διαγωνισμών της ΡΑΑΕΥ (βλ. Ενότητα 4). Άμεσες επιχορηγήσεις βάσει του Αναπτυξιακού Νόμου 4887/2022 ή του προγράμματος ΕΣΠΑ 2021–2027, ωστόσο, προβλέπονται για φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις με ενσωματωμένη αποθήκευση με συσσωρευτές, εμπορικές εγκαταστάσεις αυτοκατανάλωσης με net billing, ενεργειακές κοινότητες και καινοτόμα έργα.

Μεγάλες επιχειρήσεις: €1.000.000. Μεσαίες επιχειρήσεις: €500.000. Μικρές επιχειρήσεις: €250.000. Πολύ μικρές επιχειρήσεις: €100.000. Σε όλες τις περιπτώσεις, η ίδια συμμετοχή του επενδυτή πρέπει να ανέρχεται τουλάχιστον στο 25% των επιλέξιμων δαπανών.

Οι συντελεστές ενίσχυσης εξαρτώνται από τον τόπο εγκατάστασης και το μέγεθος της επιχείρησης και μπορούν να φθάσουν έως 70–75% σε περιοχές «δίκαιης αναπτυξιακής μετάβασης» (π.χ. Δυτική Μακεδονία)• οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις λαμβάνουν πρόσθετη προσαύξηση 10 έως 20%. Στα διαθέσιμα είδη ενίσχυσης περιλαμβάνονται: απαλλαγή από τον φόρο εισοδήματος επί αδιανέμητων κερδών, άμεση επιχορήγηση (κυρίως για ΜμΕ), επιδότηση προς κάλυψη δόσεων χρηματοδοτικής μίσθωσης για νέο εξοπλισμό, και επιδότηση του μισθολογικού κόστους νεοδημιουργούμενων θέσεων εργασίας.

Για εγκαταστάσεις έως 1 MW, κατά κανόνα όχι – η εξαίρεση αφορά μεταβίβαση σε νομικό πρόσωπο του οποίου το σύνολο του εταιρικού κεφαλαίου ανήκει στον προηγούμενο φορέα εκμετάλλευσης. Ως έμμεση εναλλακτική λύση, μπορεί να εξεταστεί μεταβίβαση εταιρικών μεριδίων/μετοχών της εταιρείας εκμετάλλευσης• τείνουμε, ωστόσο, να αποτρέπουμε τη λύση αυτή πριν τη σύνδεση με το δίκτυο, καθώς η ΔΑΠΕΕΠ έχει εν τω μεταξύ εγκαταλείψει την προηγουμένως πιο γενναιόδωρη πρακτική έγκρισής της και υφίσταται σημαντικός κίνδυνος απόρριψης. Συνιστούμε είτε προηγούμενη έγκριση από την αρμόδια αρχή είτε η μεταβίβαση να πραγματοποιείται μόνο μετά τη σύνδεση με το δίκτυο και τη θέση σε λειτουργία. Οι αγρότες υπόκεινται επιπλέον σε πενταετή απαγόρευση μεταβίβασης από την ημερομηνία χορήγησης της άδειας• η μόνη εξαίρεση είναι η κληρονομική διαδοχή.

Ναι. Ιδίως σε γη υψηλής γεωργικής παραγωγικότητας ισχύουν αυστηροί χωροταξικοί περιορισμοί και περιορισμοί προστασίας της γεωργικής γης, συμπεριλαμβανομένων περιφερειακών ποσοστώσεων έκτασης, ζωνών αποκλεισμού και ειδικών απαιτήσεων αδειοδότησης. Τα επιτρεπόμενα σε κάθε περίπτωση ποσοστά πρέπει να ελέγχονται βάσει των εκάστοτε ισχυόντων κανόνων για την οικεία περιφέρεια.

Ναι, για τις εγκαταστάσεις σε στέγες ισχύει σημαντικά απλούστερο καθεστώς σε σύγκριση με τις χερσαίες εγκαταστάσεις – μεταξύ άλλων, η υποχρέωση εγγυητικής επιστολής δεν ισχύει, ανεξαρτήτως εγκατεστημένης ισχύος. Η ακριβής διαδικασία εξαρτάται από το αν η εγκατάσταση εξυπηρετεί αυτοκατανάλωση με net billing ή πλήρη τροφοδότηση στο δίκτυο.

Όχι. Οι υπεράκτιες εγκαταστάσεις υπόκεινται σε δικό τους, πιο ειδικό καθεστώς αδειοδότησης και χωροταξίας, με χωριστές χωροταξικές, περιβαλλοντικές και ανταγωνιστικές διαδικασίες κατανομής, τα επιμέρους στοιχεία των οποίων καθορίζονται με ειδικές υπουργικές αποφάσεις.

Μέρος των εσόδων από εγκαταστάσεις ανανεώσιμης ενέργειας επιστρέφει στους δήμους στους οποίους κατασκευάζονται τα έργα – μεταξύ άλλων, για την άμεση μείωση του κόστους ηλεκτρικής ενέργειας των τοπικών νοικοκυριών, και υπέρ του Πράσινου Ταμείου για περιβαλλοντικά μέτρα. Οι αυτοπαραγωγοί και ορισμένες κατηγορίες μικρότερων εγκαταστάσεων απαλλάσσονται από την εισφορά αυτή.

Όχι. Η προσωρινή αναστολή νέων και εκκρεμών αιτήσεων για άδειες παραγωγής και προσφορές σύνδεσης με το δίκτυο, που είχε επιβληθεί με υπουργική απόφαση τον Αύγουστο του 2012, έχει αρθεί προ πολλού. Σήμερα ισχύει η πολύ ταχύτερη ψηφιακή διαδικασία που περιγράφηκε παραπάνω, βάσει των νόμων 4685/2020, 4951/2022 και 5037/2023.

Όχι. Η έκτακτη αυτή εισφορά της κρίσης, ύψους 25 έως 30% (ανάλογα με την ημερομηνία θέσης σε λειτουργία), εφαρμοζόταν αποκλειστικά σε έσοδα της περιόδου μεταξύ 1ης Ιουλίου 2012 και 30ής Ιουνίου 2014 και έχει οριστικά εκπνεύσει. Η χωριστή ειδική εισφορά επί των υπερκερδών από την ενεργειακή κρίση 2022/2023 (Ν. 4986/2022, εφαρμοστικός του Κανονισμού (ΕΕ) 2022/1854) ίσχυσε επίσης μόνο για την περίοδο Σεπτεμβρίου 2022 έως Ιουνίου 2023 και έχει έκτοτε ομοίως λήξει. Τα δύο αυτά μέτρα δεν σχετίζονται μεταξύ τους.