Νομικές Βάσεις και Πρακτική για Δικαιοπαρόχους και Δικαιοδόχους
Η δικαιόχρηση (franchising) αναφέρεται στην τεχνική υιοθέτησης και χρήσης του επιτυχημένου επιχειρηματικού μοντέλου άλλης εταιρείας έναντι καταβολής αντιτίμου.
Το πακέτο δικαιόχρησης που παραχωρείται στον δικαιοδόχο περιλαμβάνει συνήθως τα δικαιώματα βιομηχανικής ή διανοητικής ιδιοκτησίας επί εμπορικών σημάτων, εμπορικών επωνυμιών, επιγραφών καταστημάτων, υποδειγμάτων χρησιμότητας, τεχνογνωσίας, σχεδίων, δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας ή διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, μαζί με το δικαίωμα χρήσης τους για τη διανομή εμπορευμάτων ή υπηρεσιών σε τελικούς καταναλωτές.
Ο δικαιοπάροχος (franchisor) είναι η εταιρεία που παραχωρεί στον δικαιοδόχο, έναντι άμεσης ή έμμεσης χρηματικής αντιπαροχής, το δικαίωμα λειτουργίας του συστήματος δικαιόχρησής της. Ο δικαιοδόχος (franchisee) είναι η εταιρεία ή το πρόσωπο που λαμβάνει το δικαίωμα αυτό προκειμένου να διαθέσει στην αγορά προϊόντα ή υπηρεσίες υπό το εμπορικό σήμα, το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ή το σήμα και σήμα υπηρεσιών του δικαιοπαρόχου.
Για τον δικαιοπάροχο, η δικαιόχρηση αποτελεί εναλλακτική λύση αντί της δημιουργίας δικού του δικτύου υποκαταστημάτων: αποφεύγει τα συναφή επενδυτικά κόστη και τους κινδύνους ευθύνης, καθίσταται όμως, σε αντάλλαγμα, εξαρτημένος από την επιτυχία του δικαιοδόχου – ο οποίος διαχειρίζεται την επιχείρησή του υπό τη δική του ευθύνη και του οποίου την καθημερινή λειτουργία ο δικαιοπάροχος δεν μπορεί να ελέγχει απευθείας.
Η Ελλάδα δεν διαθέτει ακόμη ειδική νομοθεσία περί δικαιόχρησης• αντιθέτως, η σύμβαση δικαιόχρησης υπόκειται στις εφαρμοστέες γενικές νομοθετικές διατάξεις, ιδίως στο δίκαιο σημάτων (Ν. 4679/2020, ο οποίος αντικατέστησε τις αντίστοιχες διατάξεις του Ν. 4072/2012), στο δίκαιο ευρεσιτεχνιών (Ν. 1733/1987), στο δίκαιο ανταγωνισμού (Ν. 3959/2011), και στον Αστικό Κώδικα.
Συχνές Ερωτήσεις
Τι νοείται ως δικαιόχρηση κατά το ελληνικό δίκαιο;
Η δικαιόχρηση είναι ένα σύστημα εμπορίας και διανομής στο πλαίσιο του οποίου ο δικαιοπάροχος παραχωρεί στον δικαιοδόχο το δικαίωμα χρήσης μιας δοκιμασμένης επιχειρηματικής ιδέας. Ο δικαιοδόχος παραμένει νομικά ανεξάρτητος έμπορος που ενεργεί στο δικό του όνομα και για δικό του λογαριασμό, ενώ είναι στενά ενταγμένος στο οργανωτικό και διανεμητικό δίκτυο του δικαιοπαρόχου.
Το ελληνικό δίκαιο – όπως και τα περισσότερα ηπειρωτικά ευρωπαϊκά νομικά συστήματα – δεν διαθέτει χωριστό νόμο περί δικαιόχρησης. Η σύμβαση δικαιόχρησης αντιμετωπίζεται συνεπώς ως άτυπη, μικτή σύμβαση και υπόκειται κατά κύριο λόγο στις γενικές αρχές του αστικού δικαίου του Ελληνικού Αστικού Κώδικα και, όπου συντρέχει περίπτωση, στο ευρωπαϊκό δίκαιο ανταγωνισμού.
Η δικαιόχρηση είναι ένα σύστημα εμπορίας και διανομής στο πλαίσιο του οποίου ο δικαιοπάροχος παραχωρεί στον δικαιοδόχο το δικαίωμα χρήσης μιας δοκιμασμένης επιχειρηματικής ιδέας.
Ο δικαιοδόχος παραμένει νομικά ανεξάρτητος έμπορος που ενεργεί στο δικό του όνομα και για δικό του λογαριασμό, ενώ είναι στενά ενταγμένος στο οργανωτικό και διανεμητικό δίκτυο του δικαιοπαρόχου. Το ελληνικό δίκαιο – όπως και τα περισσότερα ηπειρωτικά ευρωπαϊκά νομικά συστήματα – δεν διαθέτει χωριστό νόμο περί δικαιόχρησης. Η σύμβαση δικαιόχρησης αντιμετωπίζεται συνεπώς ως άτυπη, μικτή σύμβαση και υπόκειται κατά κύριο λόγο στις γενικές αρχές του αστικού δικαίου του Ελληνικού Αστικού Κώδικα και, όπου συντρέχει περίπτωση, στο ευρωπαϊκό δίκαιο ανταγωνισμού.
Σκοπός της δικαιόχρησης είναι η δημιουργία ενιαίας παρουσίας στην αγορά μέσω της συνεργασίας νομικά ανεξάρτητων εταιρειών. Βασικά στοιχεία είναι:
• Το πακέτο δικαιόχρησης: περιλαμβάνει τεχνογνωσία, δικαιώματα επί σημάτων, εμπορικές επωνυμίες, καθώς και τεχνική και οργανωτική υποστήριξη.
• Ένταξη: ο δικαιοδόχος εντάσσεται στο υφιστάμενο δίκτυο πελατών και διαφήμισης του δικαιοπαρόχου.
• Υποστήριξη: ο δικαιοπάροχος παρέχει συνεχή συμβουλευτική, εκπαίδευση και βοήθεια για τον εξοπλισμό της επιχείρησης.
Ποιες διαφορετικές μορφές δικαιόχρησης υπάρχουν;
Η ελληνική νομική πρακτική και θεωρία διακρίνουν διάφορες μορφές:
• Δικαιόχρηση διανομής: εμπορία των προϊόντων του δικαιοπαρόχου.
• Δικαιόχρηση υπηρεσιών: παροχή συγκεκριμένων υπηρεσιών σύμφωνα με καθιερωμένες μεθόδους.
• Δικαιόχρηση παραγωγής: παραγωγή εμπορευμάτων σύμφωνα με τις προδιαγραφές του δικαιοπαρόχου.
• Ειδικές μορφές: σε αυτές περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η μικτή δικαιόχρηση (συνδυασμός διανομής εμπορευμάτων και υπηρεσιών), η εταιρική δικαιόχρηση (συμμετοχή του δικαιοπαρόχου στο κεφάλαιο της επιχείρησης του δικαιοδόχου), και η μερική δικαιόχρηση (χρήση επαγγελματικού χώρου τρίτου, π.χ. μοντέλα shop-in-shop).
Ποια είναι η νομική φύση της σύμβασης δικαιόχρησης;
Η σύμβαση δικαιόχρησης είναι διαρκής ενοχή και χαρακτηρίζεται νομικά ως μικτή σύμβαση που συνδυάζει στοιχεία διαφόρων τύπων συμβάσεων (μεταξύ άλλων συμβάσεις παραχώρησης άδειας χρήσης, μεταβίβασης τεχνογνωσίας, και εντολής για τη διεξαγωγή επιχειρηματικής δραστηριότητας). Λειτουργεί ως σύμβαση-πλαίσιο που θεμελιώνει αμοιβαία καθήκοντα πίστης και εκτέλεσης μεταξύ των μερών.
• Τύπος: Η σύμβαση δικαιόχρησης δεν υπόκειται σε κανέναν νόμιμο τύπο και μπορεί κατ' αρχήν να συναφθεί χωρίς ιδιαίτερο τύπο, ακόμη και προφορικά. Για λόγους ασφάλειας δικαίου και αποδεικτικούς σκοπούς, ωστόσο, συνιστάται ιδιαιτέρως ο έγγραφος τύπος – ιδίως για συμβάσεις που περιέχουν ρήτρες μη ανταγωνισμού ή εδαφικής προστασίας.
• Περιεχόμενο: Η σύμβαση ρυθμίζει συνήθως, ιδίως, τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες που καλύπτονται από τη σύμβαση, τις μεθόδους διανομής, την τοποθεσία, την αμοιβή (τέλος εισόδου και τρέχοντα τέλη δικαιόχρησης), και τυχόν υποχρεώσεις μη ανταγωνισμού.
Ποιες υποχρεώσεις έχουν οι δικαιοπάροχοι και οι δικαιοδόχοι;
Υποχρεώσεις του δικαιοπαρόχου:
• παραχώρηση δικαιωμάτων επί σήματος και χρήσης της ιδέας δικαιόχρησης,
• παροχή εγχειριδίου δικαιόχρησης και διεξαγωγή εκπαίδευσης,
• συνεχής συμβουλευτική και υποστήριξη προς τον δικαιοδόχο,
• όπου συντρέχει περίπτωση, παραχώρηση εδαφικής προστασίας.
Υποχρεώσεις του δικαιοδόχου:
• καταβολή του τέλους εισόδου και των τρεχόντων τελών δικαιόχρησης,
• καταβολή κάθε δυνατής ατομικής προσπάθειας για την προώθηση των πωλήσεων,
• τήρηση εμπιστευτικότητας ως προς την παρεχόμενη τεχνογνωσία,
• συμμόρφωση με τις συμφωνηθείσες υποχρεώσεις μη ανταγωνισμού.
Τι ισχύει για τη διάρκεια και τη λύση της σύμβασης;
• Διάρκεια: Στην πράξη είναι συνήθεις συμβατικές διάρκειες περίπου πέντε ετών. Υπερβολικά μακρές περίοδοι δέσμευσης (η νομολογία έχει, για παράδειγμα, θέσει υπό αμφισβήτηση διάρκειες 25 ετών) μπορεί, σε μεμονωμένες περιπτώσεις, να παραβιάζουν τη δημόσια τάξη (άρθρα 178, 179 του Ελληνικού Αστικού Κώδικα) ή τις απαιτήσεις του δικαίου ανταγωνισμού – ιδίως το άρθρο 5 του Κανονισμού Απαλλαγής κατά Κατηγορία για Κάθετους Περιορισμούς (ΕΕ) 2022/720, σύμφωνα με τον οποίο οι μετασυμβατικές υποχρεώσεις μη ανταγωνισμού θα πρέπει κατά κανόνα να περιορίζονται σε ανώτατο όριο ενός έτους – και ενδέχεται συνεπώς να είναι άκυρες ή να απαιτούν προσαρμογή.
• Παράταση: Η παράταση της σύμβασης μπορεί να συμφωνηθεί ρητώς ή να προκύψει σιωπηρώς από τη συνέχιση της συμβατικής σχέσης.
• Λύση: Η σύμβαση λήγει συνήθως με την πάροδο του χρόνου για συμβάσεις ορισμένου χρόνου, με τακτική καταγγελία τηρουμένης εύλογης προθεσμίας, ή με έκτακτη καταγγελία για σπουδαίο λόγο – για παράδειγμα, σε περίπτωση ουσιώδους παραβίασης της σύμβασης από ένα εκ των μερών.
Υπάρχει ειδικός νόμος περί δικαιόχρησης στην Ελλάδα;
Όχι. Η Ελλάδα δεν διαθέτει αυτοτελή, κωδικοποιημένο νόμο περί δικαιόχρησης. Η σύμβαση δικαιόχρησης αντιμετωπίζεται ως άτυπη, μικτή σύμβαση και υπόκειται κατά κύριο λόγο στις γενικές διατάξεις του Ελληνικού Αστικού Κώδικα και, επιπλέον, στο ευρωπαϊκό δίκαιο ανταγωνισμού, ιδίως στον Κανονισμό Απαλλαγής κατά Κατηγορία για Κάθετους Περιορισμούς (ΕΕ) 2022/720.
Πρέπει η σύμβαση δικαιόχρησης να συναφθεί εγγράφως;
Όχι, δεν υπάρχει νόμιμη απαίτηση τύπου – η σύμβαση μπορεί κατ' αρχήν να συναφθεί και προφορικά. Για λόγους ασφάλειας δικαίου και αποδεικτικούς σκοπούς, ωστόσο – ιδίως όσον αφορά ρήτρες μη ανταγωνισμού, εδαφική προστασία και ρυθμίσεις αμοιβής – συνιστάται ιδιαιτέρως ο έγγραφος τύπος.
Παραμένει ο δικαιοδόχος νομικά ανεξάρτητος;
Ναι. Ο δικαιοδόχος ενεργεί στο δικό του όνομα και για δικό του λογαριασμό ως ανεξάρτητος έμπορος. Ωστόσο, είναι στενά ενταγμένος, οργανωτικά και οικονομικά, στο δίκτυο διανομής και διαφήμισης του δικαιοπαρόχου.
Ποιοι τύποι δικαιόχρησης διακρίνονται;
Γίνεται ιδίως διάκριση μεταξύ δικαιόχρησης διανομής (εμπορία εμπορευμάτων), δικαιόχρησης υπηρεσιών (παροχή υπηρεσιών σύμφωνα με καθορισμένες μεθόδους), και δικαιόχρησης παραγωγής (παραγωγή σύμφωνα με τις προδιαγραφές του δικαιοπαρόχου). Επιπλέον, υπάρχουν ειδικές μορφές όπως η μικτή δικαιόχρηση, η εταιρική δικαιόχρηση, και η μερική δικαιόχρηση.
Ποια τέλη επιβαρύνουν συνήθως τον δικαιοδόχο;
Στα συνήθη τέλη περιλαμβάνονται ένα εφάπαξ τέλος εισόδου κατά την έναρξη της σύμβασης, καθώς και τρέχοντα τέλη δικαιόχρησης, τα οποία συχνά υπολογίζονται ως ποσοστό του κύκλου εργασιών. Η ακριβής ρύθμιση είναι ελεύθερα διαπραγματεύσιμη συμβατικά.
Πόσο μπορεί να διαρκεί μια σύμβαση δικαιόχρησης;
Στην πράξη είναι συνήθεις διάρκειες περίπου πέντε ετών. Υπερβολικά μακρές περίοδοι δέσμευσης ενδέχεται να παραβιάζουν τη δημόσια τάξη (άρθρα 178, 179 του Ελληνικού Αστικού Κώδικα) ή τις απαιτήσεις του δικαίου ανταγωνισμού και μπορεί, σε περίπτωση διαφοράς, να είναι άκυρες ή να απαιτούν προσαρμογή.
Επιτρέπονται μετασυμβατικές υποχρεώσεις μη ανταγωνισμού;
Κατ' αρχήν ναι, αλλά μόνο εντός στενών ορίων. Βάσει του Ευρωπαϊκού Κανονισμού Απαλλαγής κατά Κατηγορία για Κάθετους Περιορισμούς (ΕΕ) 2022/720, οι μετασυμβατικές υποχρεώσεις μη ανταγωνισμού θα πρέπει κατά κανόνα να περιορίζονται σε ανώτατο όριο ενός έτους μετά τη λύση της σύμβασης προκειμένου να παραμένουν ανεπίληπτες κατά το δίκαιο ανταγωνισμού.
Πώς μπορεί να λυθεί μια σύμβαση δικαιόχρησης;
Η σύμβαση λήγει με την πάροδο του χρόνου για συμβάσεις ορισμένου χρόνου, με τακτική καταγγελία τηρουμένης εύλογης προθεσμίας, ή με έκτακτη καταγγελία για σπουδαίο λόγο, για παράδειγμα σε περίπτωση ουσιώδους παραβίασης της σύμβασης.
Τι συμβαίνει εάν ο δικαιοπάροχος παραβιάσει τις υποχρεώσεις του υποστήριξης;
Εάν ο δικαιοπάροχος παραβιάσει ουσιώδεις υποχρεώσεις – όπως η υποσχεθείσα εκπαίδευση, συμβουλευτική ή παροχή τεχνογνωσίας – αυτό μπορεί, ανάλογα με τη σοβαρότητα της παραβίασης, να παρέχει στον δικαιοδόχο δικαίωμα έκτακτης καταγγελίας και αξιώσεις αποζημίωσης.
Συνιστάται νομική συμβουλή πριν από τη σύναψη σύμβασης δικαιόχρησης;
Ναι, σαφώς. Δεδομένου ότι οι συμβάσεις δικαιόχρησης διαφέρουν σημαντικά ανά περίπτωση και δεν υπάρχει ειδική νομοθετική ρύθμιση, θα πρέπει ιδίως να ελέγχεται νομικά, πριν από τη σύναψη της σύμβασης, η εγκυρότητα των ρητρών μη ανταγωνισμού, των διατάξεων εδαφικής προστασίας και των διατάξεων λύσης.