Είδη Διαθηκών κατά το Ελληνικό Κληρονομικό Δίκαιο και Σύγχρονες Διαδικασίες
Το ελληνικό κληρονομικό δίκαιο διακρίνει τέσσερα είδη διαθηκών:
1. Ιδιόγραφη διαθήκη,
2. Δημόσια διαθήκη,
3. Μυστική διαθήκη και
4. Έκτακτη διαθήκη.
Όλα τα είδη διαθηκών είναι ισότιμα μεταξύ τους.
Η Ιδιόγραφη Διαθήκη
Η ιδιόγραφη διαθήκη ρυθμίζεται στο άρθρο 1721 του Αστικού Κώδικα (ΑΚ). Αυτή πρέπει να γραφεί εξ ολοκλήρου με το χέρι του διαθέτη. Ο λόγος γι’ αυτό είναι, μεταξύ άλλων, η δυνατότητα του δικαστηρίου να ελέγξει τη γνησιότητα της διαθήκης μέσω αντιπαραβολής με άλλα χειρόγραφα κείμενα του διαθέτη. Περαιτέρω, η διαθήκη πρέπει να φέρει ιδιόχειρη χρονολογία με αναγραφή της ημέρας, του μήνα και του έτους, καθώς και ιδιόχειρη υπογραφή. Σύμφωνα με το άρθρο 1722 ΑΚ, η διαθήκη μπορεί να κατατεθεί σε συμβολαιογράφο, ωστόσο ο διαθέτης δικαιούται ανά πάσα στιγμή να ζητήσει την ανάληψή της, χωρίς αυτό να θεωρείται ανάκληση της διαθήκης.
Όποιος κατέχει ιδιόγραφη διαθήκη οφείλει, σύμφωνα με το άρθρο 1774 ΑΚ, χωρίς υπαίτια καθυστέρηση μόλις πληροφορηθεί τον θάνατο του διαθέτη, να την εμφανίσει για δημοσίευση στο αρμόδιο Πρωτοδικείο (τα πρώην Ειρηνοδικεία έχουν πλέον συγχωνευθεί στα Πρωτοδικεία στο πλαίσιο του νέου δικαστικού χάρτη). Όσον αφορά τη δημοσίευση της διαθήκης, συντάσσεται σύμφωνα με το άρθρο 1771 εδ. α’ ΑΚ πρακτικό δημοσίευσης, το οποίο πρέπει να περιέχει ακριβές αντίγραφο του περιεχομένου της διαθήκης, καθώς και τη διαπίστωση τυχόν ελαττωμάτων κατά την έννοια του άρθρου 1721 § 4 ΑΚ. Η δημοσίευση της διαθήκης καταχωρείται πλέον και στο ηλεκτρονικό σύστημα της δικαιοσύνης (solon.gov.gr).
Η Δημόσια Διαθήκη
Η δημόσια διαθήκη συντάσσεται, σύμφωνα με το άρθρο 1724 ΑΚ, από τον διαθέτη ενώπιον συμβολαιογράφου και τριών μαρτύρων ή δύο συμβολαιογράφων και ενός μάρτυρα, κατά τις διατάξεις των άρθρων 1725 έως 1737 ΑΚ. Ο διαθέτης δηλώνει προφορικά την τελευταία του βούληση, η οποία καταγράφεται από τον συμβολαιογράφο και ακούγεται από τους μάρτυρες. Σύμφωνα με το άρθρο 1730 ΑΚ, η σύνταξη της δημόσιας διαθήκης ολοκληρώνεται με την υπογραφή του εγγράφου από τον διαθέτη. Ο διαθέτης και οι συμπράττοντες μάρτυρες πρέπει να είναι γνωστοί στον συμβολαιογράφο (άρθρο 1729 § 1 ΑΚ). Επιπλέον, απαιτείται η συνεχής παρουσία των συμπραττόντων προσώπων καθ’ όλη τη διάρκεια της σύνταξης. Η προφορική δήλωση του διαθέτη πρέπει να είναι σαφής και αναμφίβολη. Σε περίπτωση που ο διαθέτης δεν αγνοεί την ελληνική γλώσσα, προσλαμβάνεται διερμηνέας.
Η Μυστική Διαθήκη
Η μυστική διαθήκη ρυθμίζεται στο άρθρο 1738 ΑΚ. Ο διαθέτης, παρουσία τριών μαρτύρων ή δεύτερου συμβολαιογράφου και ενός μάρτυρα, εγχειρίζει στον συμβολαιογράφο ένα έγγραφο, δηλώνοντας προφορικά ότι αυτό περιέχει την τελευταία του βούληση. Η διαθήκη, σύμφωνα με τα άρθρα 1743 § 2 εδ. α’ και 1733 § 2 ΑΚ, θεωρείται ότι έχει συνταχθεί τη στιγμή της υπογραφής της συμβολαιογραφικής πράξης. Η ανάκληση της μυστικής διαθήκης από τον διαθέτη είναι δυνατή ανά πάσα στιγμή (άρθρο 1766 § 2 εδ. α’ ΑΚ).
Η Έκτακτη Διαθήκη
Η έκτακτη διαθήκη διαφέρει από όλα τα άλλα είδη διαθηκών, καθώς μπορεί να συνταχθεί μόνο υπό εξαιρετικές συνθήκες και έχει περιορισμένη χρονική ισχύ. Διακρίνονται οι έκτακτες διαθήκες σε πλοίο, σε εκστρατεία και σε αποκλεισμό. Σύμφωνα με το άρθρο 1749 ΑΚ, όποιος βρίσκεται κατά τη διάρκεια θαλάσσιου ταξιδιού σε ελληνικό πλοίο, μπορεί να συντάξει διαθήκη με προφορική δήλωση. Η διαθήκη σε πλοίο συντάσσεται εγγράφως ενώπιον δύο μαρτύρων (άρθρο 1751 ΑΚ) και απαιτεί την υπογραφή τουλάχιστον ενός μάρτυρα. Στρατιωτικοί μπορούν (άρθρο 1753 ΑΚ) σε περίπτωση εκστρατείας, πολιορκίας ή αιχμαλωσίας να δηλώσουν προφορικά την τελευταία τους βούληση ενώπιον αξιωματικού, παρουσία άλλου αξιωματικού ή δύο μαρτύρων.
Δικαίωμα σύνταξης διαθήκης σε αποκλεισμό έχει, σύμφωνα με το άρθρο 1757 ΑΚ, όποιος βρίσκεται σε τόπο που είναι τόσο αποκλεισμένος λόγω επιδημίας ή άλλων έκτακτων καταστάσεων, ώστε η σύνταξη άλλων ειδών διαθήκης να είναι αδύνατη ή δυσχερής. Η διαθήκη μπορεί να συνταχθεί ενώπιον συμβολαιογράφου, Πρωτοδίκη (πρώην Ειρηνοδίκη), δημάρχου, δημοτικού συμβούλου, προέδρου κοινότητας, αστυνομικού, διευθυντή νοσοκομείου ή νοσοκόμου. Η έκτακτη διαθήκη θεωρείται ότι δεν συντάχθηκε (άρθρο 1758 § 1 ΑΚ), εάν περάσουν τρεις μήνες από την παύση των έκτακτων συνθηκών και ο διαθέτης βρίσκεται ακόμη εν ζωή.
Διαδικασίες και Φορολογική Διευθέτηση μετά τη Δημοσίευση της Διαθήκης
Μετά τη δικαστική δημοσίευση της διαθήκης, ξεκινά η φορολογική προθεσμία για τους εκ διαθήκης κληρονόμους. Η δήλωση φόρου κληρονομιάς πρέπει να υποβληθεί υποχρεωτικά ψηφιακά μέσω της κρατικής πλατφόρμας myPROPERTY (ΑΑΔΕ) εντός 6 μηνών από την ημερομηνία δημοσίευσης της διαθήκης (ή 12 μηνών εάν ο κληρονόμος κατοικεί στο εξωτερικό). Μόνο μετά την ηλεκτρονική έγκριση από την εφορία (Δ.Ο.Υ.) και την εξόφληση τυχόν φόρου κληρονομιάς, μπορούν να μεταβιβαστούν τα ακίνητα στον κληρονόμο ή να αποδεσμευτούν οι τραπεζικοί λογαριασμοί του θανόντος.