Το εάν κάποιος καλείται να κληρονομήσει εξαρτάται, και κατά το ελληνικό δίκαιο, πρωτίστως από το εάν ο θανών κατέλιπε έγκυρη διάταξη τελευταίας βουλήσεως.
Εάν δεν υπάρχει τέτοια, ή εάν δεν καλύπτει το σύνολο της κληρονομιαίας περιουσίας, εφαρμόζεται η εξ αδιαθέτου διαδοχή – είτε υπέρ των συγγενών του θανόντος (τάξεις Α΄-Δ΄), του επιζώντος συζύγου ή μέρους συμφώνου συμβίωσης (τάξη Ε΄), είτε του Ελληνικού Δημοσίου (τάξη ΣΤ΄).
Α. Κληρονομικά Δικαιώματα Συγγενών
- Πρώτη τάξη (άρθρο 1813 ΑΚ): οι κατιόντες του θανόντος (τέκνα, εγγόνια, δισέγγονα). Λαμβάνουν κατά κανόνα το σύνολο της κληρονομιάς, εφόσον δεν υπάρχει σύζυγος/μέρος συμφώνου συμβίωσης, ο οποίος άλλως κληρονομεί ¼ παράλληλα με αυτούς. Εντός της τάξης αυτής, εφαρμόζεται η αρχή της αντιπροσώπευσης κατά κλάδο• τα τέκνα κληρονομούν κατά ίσα μέρη.
- Δεύτερη τάξη (άρθρο 1814 ΑΚ): οι γονείς του θανόντος, τα αδέλφια τους, και τα τέκνα και εγγόνια προαποβιωσάντων αδελφών• το δικαίωμα κληρονομίας λήγει στον τέταρτο βαθμό της πλάγιας γραμμής.
- Τρίτη τάξη (άρθρο 1816 ΑΚ): οι παππούδες/γιαγιάδες του θανόντος και τα τέκνα και εγγόνια τους, ομοίως περιοριζόμενοι στον τέταρτο βαθμό της πλάγιας γραμμής.
- Τέταρτη τάξη (άρθρο 1817 ΑΚ): οι προπάπποι/προγιαγιάδες του θανόντος, οι οποίοι κληρονομούν κατά ίσα μέρη.
Β. Κληρονομικά Δικαιώματα Συζύγου και Μέρους Συμφώνου Συμβίωσης
Από τον Ν. 4356/2015 (σύμφωνο συμβίωσης) και τον Ν. 5089/2024 (γάμος για όλους), τα μέρη συμφώνου συμβίωσης και οι ομόφυλοι σύζυγοι έχουν τα ίδια εξ αδιαθέτου κληρονομικά δικαιώματα με τους συζύγους σε παραδοσιακό γάμο.
- Μερίδιο κληρονομιάς: βάσει του άρθρου 1820 ΑΚ, ο επιζών σύζυγος/μέρος συμφώνου συμβίωσης κληρονομεί πάντοτε ¼ παράλληλα με συγγενείς της πρώτης τάξης, και ½ της κληρονομιάς παράλληλα με συγγενείς της δεύτερης έως τέταρτης τάξης• επιπλέον, χορηγείται το λεγόμενο «προνομιακό μερίδιο» (οικοσκευή και παρόμοια), το οποίο μπορεί να περιοριστεί εάν το απαιτούν οι ανάγκες των τέκνων.
- Πέμπτη τάξη (άρθρο 1821 ΑΚ): εάν δεν υπάρχουν συγγενείς των τάξεων Α΄-Δ΄, ο σύζυγος/το μέρος συμφώνου συμβίωσης καθίσταται μοναδικός κληρονόμος.
- Αποκλεισμός (άρθρο 1822 ΑΚ): το δικαίωμα κληρονομίας εκπίπτει εάν ο γάμος/το σύμφωνο συμβίωσης δεν υφίστατο πλέον κατά τον χρόνο του θανάτου, ή εάν ο θανών είχε ήδη ασκήσει εγκύρως αγωγή διαζυγίου ή λύσης.
- Εξισορρόπηση της αύξησης της περιουσίας (άρθρο 1400 ΑΚ): όπου το περιουσιακό καθεστώς του γάμου διέπεται από το ελληνικό δίκαιο, υπάρχει ενοχική αξίωση εξισορρόπησης της αύξησης της περιουσίας• ο νόμος τεκμαίρει μαχητά συμβολή ⅓ στην αύξηση της περιουσίας.
Γ. Κληρονομικά Δικαιώματα του Δημοσίου
Εάν δεν υπάρχουν ούτε συγγενείς των τάξεων Α΄-Δ΄ ούτε σύζυγος ή μέρος συμφώνου συμβίωσης, το Ελληνικό Δημόσιο καλείται να κληρονομήσει ως μοναδικός κληρονόμος βάσει του άρθρου 1824 ΑΚ.
Δ. Φορολογικές Πτυχές (κατάσταση 2026)
Οι κληρονόμοι της πρώτης τάξης, καθώς και σύζυγοι/μέρη συμφώνου συμβίωσης, εντάσσονται στη φορολογική Κατηγορία Α. Ισχύει αφορολόγητο όριο €150.000 ανά κληρονόμο• για τον επιζώντα σύζυγο/μέρος συμφώνου συμβίωσης (μετά από τουλάχιστον πέντε έτη γάμου/συμφώνου συμβίωσης ή όπου υπάρχουν κοινά τέκνα) και για ανήλικα τέκνα, το αφορολόγητο όριο αυξάνεται σε €400.000. Τα ποσά πέραν αυτού φορολογούνται προοδευτικά με συντελεστές 1% έως 10%.