Η εξ αδιαθέτου κληρονομική διαδοχή κατά το ελληνικό δίκαιο
Το ζήτημα του αν κάποιος καλείται ως κληρονόμος εξαρτάται και κατά το ελληνικό δίκαιο καταρχάς από το εάν ο κληρονομούμενος έχει αφήσει έγκυρη διάταξη τελευταίας βούλησης (διαθήκη) σχετικά με τη διανομή της περιουσίας του. Εάν δεν υπάρχει τέτοια διάταξη ή εάν αυτή δεν καλύπτει το σύνολο της κληρονομίας, τότε εφαρμόζεται η εξ αδιαθέτου κληρονομική διαδοχή.
Η εξ αδιαθέτου διαδοχή προβλέπει ως πιθανούς κληρονόμους είτε τους συγγενείς του κληρονομουμένου (Τάξεις Ι-IV), τον επιζώντα σύζυγο ή τον/την σύντροφο με σύμφωνο συμβίωσης (V Τάξη), ή το Ελληνικό Δημόσιο (VI Τάξη):
Α. Εξ αδιαθέτου διαδοχή – Συγγενείς
Ο ελληνικός Αστικός Κώδικας (ΑΚ) κατατάσσει τους συγγενείς που έχουν δικαίωμα στην εξ αδιαθέτου κληρονομιά σε διάφορες τάξεις (ανάλογα με το πρότυπο του γερμανικού BGB):
- Πρώτη Τάξη: Ως κληρονόμοι πρώτης τάξης καλούνται, σύμφωνα με το άρθρο 1813 ΑΚ, οι κατιόντες του κληρονομουμένου (τέκνα, εγγόνια, δισέγγονα κ.λπ.). Καταρχήν λαμβάνουν ολόκληρη την κληρονομιά, εκτός εάν υπάρχει επιζών σύζυγος/σύντροφος, ο οποίος κληρονομεί το ¼. Μέσα στην τάξη αυτή η διαδοχή χωρεί κατά ρίζες. Τα τέκνα κληρονομούν κατ’ ισομοιρίαν. Εάν ένα τέκνο εκπέσει (π.χ. λόγω θανάτου ή αποποίησης), στη θέση του υπεισέρχονται οι δικοί του κατιόντες (διαδοχή κατά ρίζες).
- Δεύτερη Τάξη: Το άρθρο 1814 ΑΚ καλεί τους γονείς του κληρονομουμένου, τα αδέλφια του, καθώς και τα τέκνα και τα εγγόνια των προαποβιωσάντων αδελφών. Οι γονείς και τα αδέλφια κληρονομούν κατ’ ισομοιρίαν. Η κλήση λήγει στον τέταρτο βαθμό συγγένειας εκ πλαγίου (στα εγγόνια των αδελφών).
- Τρίτη Τάξη: Σύμφωνα με το άρθρο 1816 ΑΚ, καλούνται οι παππούδες και οι γιαγιάδες του κληρονομουμένου, καθώς και τα τέκνα και τα εγγόνια τους. Εάν ζουν όλοι οι παππούδες/γιαγιάδες, κληρονομούν κατ’ ισομοιρίαν. Εάν κάποιοι έχουν προαποβιώσει, στη θέση τους υπεισέρχονται τα τέκνα και τα εγγόνια τους. Και εδώ η διαδοχή λήγει στον τέταρτο βαθμό εκ πλαγίου.
- Τέταρτη Τάξη: Στην τέταρτη τάξη, σύμφωνα με το άρθρο 1817 ΑΚ, καλούνται οι προπάπποι και οι προγιαγιάδες του κληρονομουμένου, οι οποίοι κληρονομούν κατ’ ισομοιρίαν. Εάν δεν ζουν, εφαρμόζεται η πέμπτη τάξη.
Β. Εξ αδιαθέτου διαδοχή – Σύζυγοι και Σύντροφοι (Σύμφωνο Συμβίωσης)
Σημαντική Σημείωση (Κατάσταση 2026): Βάσει της νεότερης νομοθεσίας (Ν. 4356/2015 για το σύμφωνο συμβίωσης και Ν. 5089/2024 για την ισότητα στον γάμο), οι σύντροφοι με σύμφωνο συμβίωσης και οι ομόφυλοι σύζυγοι έχουν ακριβώς τα ίδια κληρονομικά δικαιώματα με τους συζύγους σε έναν παραδοσιακό γάμο.
1. Ποσοστό κληρονομικής μερίδας: Ο επιζών σύζυγος/σύντροφος καλείται, σύμφωνα με το άρθρο 1820 ΑΚ, μαζί με τους συγγενείς της πρώτης τάξης και κληρονομεί πάντα το ¼ της κληρονομιάς. Μαζί με τους συγγενείς της δεύτερης, τρίτης και τέταρτης τάξης, κληρονομεί το μισό (½). Επιπλέον, λαμβάνει το λεγόμενο «εξαίρετο» (έπιπλα, σκεύη κ.λπ.), αν και αυτό μπορεί να περιοριστεί εάν το απαιτούν οι ανάγκες των τέκνων.
2. Πέμπτη Τάξη: Εάν δεν υπάρχουν συγγενείς της πρώτης έως και της τέταρτης τάξης, ο σύζυγος/σύντροφος καλείται ως αποκλειστικός κληρονόμος (100%) σύμφωνα με το άρθρο 1821 ΑΚ.
3. Αποκλεισμός κληρονομικού δικαιώματος: Το δικαίωμα αποκλείεται εάν ο γάμος/το σύμφωνο δεν ήταν σε ισχύ κατά τον χρόνο του θανάτου ή εάν ο κληρονομούμενος είχε ήδη ασκήσει αγωγή διαζυγίου (ή λύσης του συμφώνου) για βάσιμο λόγο (άρθρο 1822 ΑΚ).
4. Αξίωση συμμετοχής στα αποκτήματα: Εάν οι περιουσιακές σχέσεις των συζύγων διέπονται από το ελληνικό δίκαιο, ο επιζών έχει ενοχική αξίωση συμμετοχής στα αποκτήματα (άρθρο 1400 ΑΚ). Ο νόμος καθιερώνει μαχητό τεκμήριο ότι η συμβολή του επιζώντος ανέρχεται στο 1/3 της αύξησης της περιουσίας.
Γ. Εξ αδιαθέτου διαδοχή – Ελληνικό Δημόσιο
- Έκτη Τάξη: Εάν δεν υπάρχουν εξ αδιαθέτου κληρονόμοι των τάξεων Ι έως IV ούτε επιζών σύζυγος/σύντροφος, τότε καλείται ως μοναδικός κληρονόμος το Ελληνικό Δημόσιο (άρθρο 1824 ΑΚ).
Δ. Φορολογικές Πτυχές (Φόρος Κληρονομιάς 2026)
Οι κληρονόμοι της πρώτης τάξης, καθώς και οι σύζυγοι/σύντροφοι, υπάγονται στην Α’ Κατηγορία (Ν. 2961/2001). Εδώ ισχύει ένα υψηλό αφορολόγητο όριο 150.000 ευρώ ανά κληρονόμο. Για τον επιζώντα σύζυγο/σύντροφο (μετά από τουλάχιστον 5 έτη γάμου/συμφώνου) και τα ανήλικα τέκνα, υπό προϋποθέσεις, το αφορολόγητο όριο φτάνει έως και τις 400.000 ευρώ. Τα ποσά που υπερβαίνουν αυτά τα όρια φορολογούνται με πολύ ήπιους συντελεστές (1% έως 10%).