Η Νόμιμη Μοίρα στο Ελληνικό Κληρονομικό Δίκαιο και Φορολογικές Πτυχές
Οι ρυθμίσεις για τη νόμιμη μοίρα προβλέπονται στα άρθρα 1825 – 1845 του ελληνικού Αστικού Κώδικα (ΑΚ). Σε αντίθεση με το γερμανικό δίκαιο, σύμφωνα με το οποίο ο μεριδούχος έχει μόνο μια ενοχική αξίωση πληρωμής έναντι του κληρονόμου, στο ελληνικό δίκαιο υφίσταται το λεγόμενο κληρονομικό δικαίωμα αναγκαστικής διαδοχής. Ο μεριδούχος, σύμφωνα με το άρθρο 1846 ΑΚ, αποκτά αυτοδικαίως το δικαίωμα στη νόμιμη μοίρα με την επαγωγή της κληρονομίας. Συμμετέχει ως πραγματικός (συγ)κληρονόμος στην κληρονομία κατά το ποσοστό της νόμιμης μοίρας του, σύμφωνα με το άρθρο 1825 § 2 ΑΚ. Επιπλέον, το δικαίωμα στη νόμιμη μοίρα είναι κληρονομητό, ενώ η κληρονομία μπορεί είτε να γίνει αποδεκτή είτε να αποποιηθεί.
Δικαίωμα νόμιμης μοίρας έχουν, σύμφωνα με το άρθρο 1825 § 1 εδ. α’ ΑΚ, οι κατιόντες (τέκνα, εγγόνια, δισέγγονα κ.λπ.), οι γονείς του κληρονομουμένου, καθώς και ο επιζών σύζυγος (από το 2024 συμπεριλαμβάνονται ρητά και οι ομόφυλοι σύζυγοι), εφόσον θα καλούνταν ως εξ αδιαθέτου κληρονόμοι. Για τους γονείς, ωστόσο, ισχύει σύμφωνα με το άρθρο 1819 ΑΚ ότι έχουν δικαίωμα νόμιμης μοίρας μόνο εάν δεν υπάρχουν κατιόντες.
Το ποσοστό της νόμιμης μοίρας ανέρχεται, σύμφωνα με το άρθρο 1825 § 1 εδ. β’ ΑΚ, στο μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας που θα αναλογούσε στον μεριδούχο.
Σε περιπτώσεις όπου ο μεριδούχος αποκληρώθηκε νόμιμα, παραιτήθηκε από το δικαίωμά του ή εξέπεσε λόγω αναξιότητας, το δικαίωμα ασκούν, σύμφωνα με το άρθρο 1826 ΑΚ, εκείνοι που καλούνται στη θέση του κατά την εξ αδιαθέτου διαδοχή. Κατά τον υπολογισμό της εξ αδιαθέτου μερίδας (άρθρο 1830 ΑΚ), λαμβάνονται υπόψη όλοι οι κληρονόμοι, συνεπώς και εκείνοι που αποκληρώθηκαν με διαθήκη ή αποποιήθηκαν. Σύμφωνα με την κρατούσα νομολογία, ωστόσο, η έκπτωση ενός μεριδούχου δεν επιφέρει προσαύξηση υπέρ των λοιπών μεριδούχων.
Ο μεριδούχος έχει αξίωση συμπλήρωσης της νόμιμης μοίρας (άρθρο 1827 ΑΚ) σε περίπτωση που το καταλειπόμενο σε αυτόν μερίδιο είναι μικρότερο από τη νόμιμη μοίρα του. Αν του καταλείφθηκε κληροδοσία που δεν καλύπτει τη νόμιμη μοίρα, μπορεί είτε να αποδεχθεί την κληροδοσία και να απαιτήσει το ποσό που λείπει (άρθρο 1828 § 1 εδ. β’ ΑΚ), είτε να αποποιηθεί την κληροδοσία και να ασκήσει το δικαίωμα της νόμιμης μοίρας (άρθρα 1828 § 1 εδ. α’, 2001 § 2 ΑΚ).
Παροχές του κληρονομουμένου εν ζωή καταλογίζονται (άρθρο 1833 § 1 σε συνδυασμό με άρθρο 1831 § 2 ΑΚ), εκτός αν ορίστηκε διαφορετικά. Η καταλειπόμενη με διαθήκη παροχή μόνο της επικαρπίας ή του δικαιώματος οίκησης αποτελεί ανεπίτρεπτο περιορισμό (άρθρο 1829 ΑΚ)· ο μεριδούχος συμμετέχει απεριόριστα κατά το ποσοστό της νόμιμης μοίρας του. Η νόμιμη μοίρα μπορεί, κατά την κρατούσα άποψη, να καταλειφθεί και με τη μορφή συγκεκριμένου χρηματικού ποσού.
Προσβολή του Δικαιώματος και Υπολογισμός
Προσβολή υφίσταται όταν ο μεριδούχος παραλείπεται, λαμβάνει λιγότερα από τη νόμιμη μοίρα ή του επιβάλλονται περιορισμοί (αιρέσεις, προθεσμίες, εκτέλεση διαθήκης). Οι περιορισμοί αυτοί θεωρούνται, σύμφωνα με το άρθρο 1829 ΑΚ, ως «μη γεγραμμένοι». Για τον υπολογισμό (άρθρο 1831 § 1 ΑΚ), βρίσκεται η καθαρή αξία της κληρονομίας κατά τον χρόνο θανάτου, μετά την αφαίρεση χρεών και εξόδων κηδείας. Προστίθενται όλες οι καταλογιστέες παροχές εν ζωή προς τους μεριδούχους, καθώς και κάθε δωρεά των τελευταίων δέκα ετών (άρθρο 1831 § 2 ΑΚ), εφόσον δεν επιβλήθηκε από ιδιαίτερο ηθικό καθήκον. Αν χρειαστεί, η αξία εκτιμάται μέσω πραγματογνωμοσύνης.
Δικαστική Διεκδίκηση
Η διεκδίκηση γίνεται συνήθως μέσω της περί κλήρου αγωγής (άρθρα 1871 επ. ΑΚ), με την οποία ζητείται η αναγνώριση του κληρονομικού δικαιώματος ή η απόδοση της κληρονομίας. Εάν η κληρονομία δεν επαρκεί, ασκείται η αγωγή για «μέμψη άστοργης δωρεάς» (άρθρα 1835-1838 ΑΚ). Στόχος είναι η ανατροπή δωρεών εν ζωή που θίγουν τη νόμιμη μοίρα. Ο δωρεοδόχος μπορεί να αποτρέψει την αγωγή καταβάλλοντας το ελλείπον ποσό. Η παραγραφή είναι διετής (άρθρο 1836 § 2 ΑΚ).
Τρέχουσα Φορολογική Κατάσταση και Διαδικασίες (Έτος 2026)
Στην Ελλάδα, η νόμιμη μοίρα υπόκειται επίσης σε φόρο κληρονομιάς. Σήμερα, η δήλωση φόρου κληρονομιάς υποβάλλεται υποχρεωτικά ψηφιακά μέσω της πλατφόρμας myPROPERTY της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ). Η προθεσμία είναι 6 μήνες από τον θάνατο (ή από τη δημοσίευση της διαθήκης) ή 12 μήνες εάν ο κληρονόμος κατοικεί στο εξωτερικό.
Οι φορολογικές κλίμακες εξαρτώνται από τον βαθμό συγγένειας:
- Κατηγορία Α (σύζυγοι, τέκνα, εγγόνια, γονείς): Αφορολόγητο έως 150.000 ευρώ. Τα υπερβάλλοντα ποσά φορολογούνται προοδευτικά από 1% έως 10%. Για ανήλικα τέκνα ή τον επιζώντα σύζυγο (μετά από τουλάχιστον 5 έτη γάμου) ισχύει αυξημένο αφορολόγητο όριο 400.000 ευρώ.
- Κατηγορία Β (δισέγγονα, παππούδες/γιαγιάδες, αδέλφια, ανίψια): Αφορολόγητο έως 30.000 ευρώ. Συντελεστής 5% έως 20%.
- Κατηγορία Γ (τρίτοι): Αφορολόγητο 6.000 ευρώ. Συντελεστής 15% έως 40%.