Νομικό Πλαίσιο και Δικαιώματα Νόμιμης Μοίρας στην Ελλάδα
Οι κανόνες περί νόμιμης μοίρας βρίσκονται στα άρθρα 1825 έως 1845 του Ελληνικού Αστικού Κώδικα (ΑΚ). Σε αντίθεση με το γερμανικό δίκαιο, το οποίο παρέχει στον δικαιούχο νόμιμης μοίρας μόνο ενοχική αξίωση καταβολής, το ελληνικό δίκαιο αναγνωρίζει γνήσιο δικαίωμα αναγκαστικής κληρονομικής διαδοχής: βάσει του άρθρου 1846 ΑΚ, ο δικαιούχος νόμιμης μοίρας αποκτά την ιδιότητα του (συγ)κληρονόμου απευθείας με την επαγωγή της κληρονομιάς, κατά το ποσοστό της μερίδας νόμιμης μοίρας του (άρθρο 1825 § 2 ΑΚ)• το δικαίωμα είναι κληρονομητό και μπορεί να γίνει αποδεκτό ή να αποποιηθεί.
Ποιος Δικαιούται Νόμιμη Μοίρα;
Βάσει του άρθρου 1825 § 1 ΑΚ, δικαιούνται νόμιμη μοίρα τα ακόλουθα πρόσωπα, εφόσον θα καλούνταν να κληρονομήσουν ως εξ αδιαθέτου κληρονόμοι: οι κατιόντες (τέκνα, εγγόνια, δισέγγονα), ο επιζών σύζυγος ή το μέρος συμφώνου συμβίωσης (Ν. 4356/2015), και οι γονείς του θανόντος – οι τελευταίοι, ωστόσο, μόνο εφόσον δεν υπάρχουν κατιόντες (άρθρο 1819 ΑΚ).
Το ύψος της νόμιμης μοίρας ισούται πάντοτε, βάσει του άρθρου 1825 § 1 εδ. β΄ ΑΚ, με το ήμισυ του εξ αδιαθέτου μεριδίου. Εάν, για παράδειγμα, ένα τέκνο θα κληρονομούσε το 100% βάσει εξ αδιαθέτου διαδοχής, η νόμιμη μοίρα του ανέρχεται σε 50%.
Υπολογισμός και Συμπλήρωση
Για τον προσδιορισμό του εξ αδιαθέτου μεριδίου (άρθρο 1830 ΑΚ), υπολογίζονται όλοι οι κληρονόμοι, συμπεριλαμβανομένων όσων αποκληρώθηκαν με διαθήκη ή όσων αποποιούνται. Για τον υπολογισμό της αξίας (άρθρο 1831 ΑΚ), χρησιμοποιείται η αξία της κληρονομιάς κατά τον χρόνο του θανάτου, μετά την αφαίρεση χρεών, εξόδων κηδείας και εξόδων απογραφής• σε αυτήν προστίθενται καταλογιστέες εν ζωή παροχές προς δικαιούχους νόμιμης μοίρας, καθώς και δωρεές προς τρίτους που πραγματοποιήθηκαν εντός των τελευταίων δέκα ετών πριν από τον θάνατο, εφόσον δεν εκπλήρωναν ηθικό καθήκον.
Εάν μια κληροδοσία δεν καλύπτει τη νόμιμη μοίρα, ο δικαιούχος μπορεί, βάσει του άρθρου 1828 ΑΚ, είτε να την αποδεχθεί και να αξιώσει τη διαφορά, είτε να την αποποιηθεί και να απαιτήσει την πλήρη νόμιμη μοίρα. Περιορισμοί όπως αιρέσεις, προθεσμίες, ή ο διορισμός εκτελεστή διαθήκης θεωρούνται, βάσει του άρθρου 1829 ΑΚ, ως μη γεγραμμένοι στον βαθμό που θίγουν τη νόμιμη μοίρα• η παραχώρηση απλού δικαιώματος επικαρπίας ή δικαιώματος οίκησης είναι ομοίως ανεπίτρεπτη.
Δικαστική Επιδίωξη
Η επιδίωξη πραγματοποιείται κατά κανόνα μέσω της κληρονομητήριας αγωγής (petitio hereditatis, άρθρα 1871 επ. ΑΚ) για την αναγνώριση του κληρονομικού δικαιώματος και την απόδοση της κληρονομιάς. Εάν η κληρονομιαία περιουσία δεν επαρκεί, μπορεί να εξεταστεί αγωγή για δωρεά που παραβιάζει το καθήκον μέριμνας (άρθρα 1835-1838 ΑΚ), με αίτημα την ανατροπή εν ζωή δωρεών• η παραγραφή είναι διετής (άρθρο 1836 § 2 ΑΚ). Ο δωρεοδόχος μπορεί να αποτρέψει την αγωγή καταβάλλοντας το ελλείπον ποσό.
Φορολογική Μεταχείριση και Διοικητικές Διαδικασίες
Η νόμιμη μοίρα υπόκειται επίσης σε φόρο κληρονομιάς. Η δήλωση πρέπει να υποβάλλεται ηλεκτρονικά μέσω της πλατφόρμας myPROPERTY της ΑΑΔΕ, εντός έξι μηνών από τον θάνατο ή τη δημοσίευση της διαθήκης (δώδεκα μήνες εάν ο κληρονόμος κατοικεί στο εξωτερικό). Οι φορολογικές κλίμακες εξαρτώνται από τον βαθμό συγγένειας:
- Κατηγορία Α (σύζυγοι/μέρη συμφώνου συμβίωσης, τέκνα, εγγόνια, γονείς): αφορολόγητο όριο €150.000 (ή €400.000 για τον σύζυγο μετά από τουλάχιστον 5 έτη γάμου, και για ανήλικα τέκνα)• ποσά άνω αυτού φορολογούνται με 1% έως 10%.
- Κατηγορία Β (δισέγγονα, παππούδες/γιαγιάδες, αδέλφια, ανίψια κ.λπ.): αφορολόγητο όριο €30.000• 5% έως 20%.
- Κατηγορία Γ (όλα τα λοιπά πρόσωπα): αφορολόγητο όριο €6.000• 15% έως 40%.
Συχνές Ερωτήσεις
Σημαντικό – μεταρρύθμιση του κληρονομικού δικαίου 2026: Ο ν. 5303/2026 μεταρρύθμισε ριζικά το ελληνικό κληρονομικό δίκαιο. Οι νέοι κανόνες εφαρμόζονται σε θανάτους που επήλθαν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και εξής· για προγενέστερους θανάτους εξακολουθεί κατά κανόνα να εφαρμόζεται το προϊσχύσαν δίκαιο. Όπου η μεταρρύθμιση μεταβάλλει την απάντηση, αυτό επισημαίνεται παρακάτω.
Τι είναι η νόμιμη μοίρα;
Η νόμιμη μοίρα εξασφαλίζει στους στενούς συγγενείς ένα ελάχιστο μερίδιο της κληρονομίας, ακόμη και αν έχουν αποκληρωθεί ή ληφθεί υπόψη μόνο εν μέρει σε διαθήκη. Κατά το δίκαιο που εφαρμόζεται σε θανάτους πριν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, ρυθμίζεται από τα άρθρα 1825 έως 1845 ΑΚ.
Σε τι διέφερε η ελληνική νόμιμη μοίρα από το γερμανικό δίκαιο;
Για θανάτους πριν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, το ελληνικό δίκαιο αναγνωρίζει γνήσιο κληρονομικό δικαίωμα του μεριδούχου: ο δικαιούχος αποκτά απευθείας με τον θάνατο την ιδιότητα του (συγ)κληρονόμου, κατά το ποσοστό της νόμιμης μοίρας του (άρθρα 1825 § 2, 1846 ΑΚ). Το δικαίωμα είναι κληρονομητό και μπορεί να γίνει αποδεκτό ή να αποποιηθεί. Το γερμανικό δίκαιο, αντιθέτως, παρέχει μόνο χρηματική αξίωση.
Τι άλλαξε με τη μεταρρύθμιση του 2026;
Για θανάτους από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και εξής, η νόμιμη μοίρα μετατράπηκε σε χρηματική αξίωση κατά του κληρονόμου – κατά τρόπο παρόμοιο με το γερμανικό δίκαιο. Ο δικαιούχος δεν καθίσταται πλέον συγκληρονόμος με μερίδιο στα στοιχεία της κληρονομίας, αλλά προνομιούχος δανειστής της κληρονομίας. Με τον τρόπο αυτό επιδιώκεται ιδίως να αποτραπεί ο κατακερματισμός ακινήτων μεταξύ πολλών συγκυρίων. Όπου οι περιστάσεις το επιβάλλουν, το δικαστήριο μπορεί κατ' εξαίρεση να διατάξει τη μεταβίβαση ποσοστού ή συγκεκριμένου περιουσιακού στοιχείου αντί χρημάτων. Η αξίωση είναι κληρονομητή, μεταβιβάσιμη και δεκτική παραίτησης.
Ποιος δικαιούται νόμιμη μοίρα;
Εφόσον θα ήταν εξ αδιαθέτου κληρονόμοι, δικαιούνται τα ακόλουθα πρόσωπα (άρθρο 1825 § 1 ΑΚ):
- οι κατιόντες (τέκνα, εγγονοί, δισέγγονοι),
- ο επιζών σύζυγος ή σύντροφος με σύμφωνο συμβίωσης (ν. 4356/2015),
- οι γονείς του κληρονομουμένου – αλλά μόνο εφόσον δεν υπάρχουν κατιόντες.
Ο κύκλος αυτός των δικαιούχων διατηρήθηκε κατ' αρχήν και μετά τη μεταρρύθμιση.
Πόση είναι η νόμιμη μοίρα;
Η νόμιμη μοίρα ανέρχεται πάντοτε στο ήμισυ της εξ αδιαθέτου μερίδας – τόσο κατά το προϊσχύσαν δίκαιο (άρθρο 1825 § 1 εδ. 2 ΑΚ) όσο και κατά το νέο δίκαιο. Παράδειγμα: εάν ένα τέκνο θα κληρονομούσε εξ αδιαθέτου το 100%, η νόμιμη μοίρα του ανέρχεται σε 50%. Επειδή η μεταρρύθμιση αυξάνει την εξ αδιαθέτου μερίδα του συζύγου που συντρέχει με ένα τέκνο σε ⅓, η νόμιμη μοίρα του συζύγου στην περίπτωση αυτή ανέρχεται σε ⅙.
Ποιοι συνυπολογίζονται για τον προσδιορισμό της εξ αδιαθέτου μερίδας;
Συνυπολογίζονται όλοι οι κληρονόμοι, συμπεριλαμβανομένων όσων αποκληρώθηκαν με διαθήκη και όσων αποποιούνται (άρθρο 1830 ΑΚ).
Ποια αξία είναι καθοριστική;
Η αξία της κληρονομίας κατά τον χρόνο του θανάτου, μετά την αφαίρεση των χρεών, των εξόδων κηδείας και των εξόδων απογραφής (άρθρο 1831 ΑΚ). Προστίθενται οι παροχές εν ζωή προς μεριδούχους που πρέπει να συνυπολογιστούν, καθώς και οι δωρεές προς τρίτους που έγιναν κατά το χρονικό διάστημα πριν από τον θάνατο, εκτός εάν έγιναν προς εκπλήρωση ηθικού καθήκοντος.
Πόσο πίσω στον χρόνο λαμβάνονται υπόψη οι δωρεές εν ζωή;
Κατά το προϊσχύσαν δίκαιο προστίθενται οι δωρεές προς τρίτους που έγιναν μέσα στα τελευταία δέκα έτη πριν από τον θάνατο. Για θανάτους από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και εξής, το διάστημα αυτό συντομεύθηκε σε πέντε έτη· οι γονικές παροχές και οι δωρεές αιτία θανάτου περιλαμβάνονται πλέον ρητά.
Τι ισχύει εάν μια κληροδοσία δεν καλύπτει τη νόμιμη μοίρα μου;
Κατά το προϊσχύσαν δίκαιο (άρθρο 1828 ΑΚ), ο τιμώμενος μπορεί είτε να αποδεχθεί την κληροδοσία και να αξιώσει τη διαφορά είτε να την αποποιηθεί και να ζητήσει ολόκληρη τη νόμιμη μοίρα.
Μπορεί ο διαθέτης να περιορίσει τη νόμιμη μοίρα με όρους;
Όχι. Αιρέσεις, προθεσμίες ή ο διορισμός εκτελεστή διαθήκης θεωρούνται ως μη γεγραμμένα, κατά το μέτρο που θίγουν τη νόμιμη μοίρα (άρθρο 1829 ΑΚ). Επίσης δεν επιτρέπεται η παραχώρηση μόνο δικαιώματος επικαρπίας ή οίκησης αντί της νόμιμης μοίρας.
Πώς διεκδικείται δικαστικά η νόμιμη μοίρα;
Κατά το προϊσχύσαν δίκαιο, η διεκδίκηση γίνεται κατά κανόνα με την αγωγή περί κλήρου (άρθρα 1871 επ. ΑΚ), με την οποία αναγνωρίζεται το κληρονομικό δικαίωμα και επιδιώκεται η απόδοση της κληρονομίας. Εάν η κληρονομία δεν επαρκεί, μπορεί να ασκηθεί αγωγή κατά του δωρεοδόχου για δωρεά που θίγει τη νόμιμη μοίρα (άρθρα 1835–1838 ΑΚ). Η προθεσμία παραγραφής είναι διετής (άρθρο 1836 § 2 ΑΚ)· ο δωρεοδόχος μπορεί να αποτρέψει την αγωγή καταβάλλοντας τη διαφορά.
Για θανάτους από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και εξής, ο δικαιούχος ασκεί αξίωση καταβολής κατά του κληρονόμου. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, αυτή παραγράφεται δύο έτη μετά το τέλος του έτους κατά το οποίο ο δικαιούχος έλαβε γνώση της αξίωσης και, σε κάθε περίπτωση, 20 έτη μετά τον θάνατο. Η παλαιά αγωγή ανατροπής δωρεών αντικαταστάθηκε από χρηματική αξίωση κατά του δωρεοδόχου για το έλλειμμα, περιορισμένη στην αξία της δωρεάς· η αξίωση αυτή παραγράφεται τρία έτη μετά τον θάνατο.
Μπορεί ένας συγγενής να στερηθεί τη νόμιμη μοίρα;
Ναι, αλλά μόνο για σοβαρούς λόγους που προβλέπονται στον νόμο. Η μεταρρύθμιση μετονόμασε την αποκλήρωση σε «στέρηση της νόμιμης μοίρας» και καθιέρωσε ενιαίους λόγους για όλους τους δικαιούχους· η ενδοοικογενειακή βία αναφέρεται πλέον ρητά.
Μπορεί να γίνει εκ των προτέρων παραίτηση από τη νόμιμη μοίρα;
Από τη μεταρρύθμιση του 2026, ναι: κάποιος μπορεί να παραιτηθεί από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα – εν όλω ή εν μέρει, για παράδειγμα μόνο από τη νόμιμη μοίρα, με ή χωρίς αντάλλαγμα – με συμβολαιογραφική σύμβαση προκαταβολικής παραίτησης. Κατά το προϊσχύσαν δίκαιο αυτό δεν ήταν δυνατό.
Ισχύει η νόμιμη μοίρα και για Έλληνες που ζουν στο εξωτερικό;
Σύμφωνα με το άρθρο 21 του ν. 1738/1987, Έλληνας υπήκοος που είχε την κατοικία του συνεχώς στο εξωτερικό για τουλάχιστον 25 έτη πριν από τον θάνατό του δεν υπόκειται στους περιορισμούς του ελληνικού δικαίου της νόμιμης μοίρας. Επιπλέον, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός Κληρονομικής Διαδοχής: εάν η συνήθης διαμονή του κληρονομουμένου βρισκόταν εκτός Ελλάδας (ή έγινε έγκυρη επιλογή εφαρμοστέου δικαίου), η νόμιμη μοίρα διέπεται κατά κανόνα από το εφαρμοστέο αλλοδαπό δίκαιο.
Υπόκειται η νόμιμη μοίρα σε φόρο κληρονομίας;
Ναι. Η δήλωση φόρου κληρονομίας υποβάλλεται ηλεκτρονικά μέσω της πλατφόρμας myPROPERTY της ΑΑΔΕ εντός έξι μηνών από τον θάνατο ή τη δημοσίευση της διαθήκης (δώδεκα μηνών, εάν ο κληρονόμος κατοικεί στο εξωτερικό).
Ποιοι φορολογικοί συντελεστές ισχύουν;
Η φορολογική κατηγορία εξαρτάται από τον βαθμό συγγένειας:
- Κατηγορία Α (σύζυγοι/σύντροφοι, τέκνα, εγγονοί, γονείς): αφορολόγητο 150.000 € (400.000 € για τον σύζυγο μετά από τουλάχιστον πέντε έτη γάμου και για ανήλικα τέκνα)· 1% έως 10% πάνω από το αφορολόγητο,
- Κατηγορία Β (π.χ. δισέγγονοι, παππούδες/γιαγιάδες, αδέλφια, ανίψια): αφορολόγητο 30.000 €· 5% έως 20%,
- Κατηγορία Γ (όλα τα λοιπά πρόσωπα): αφορολόγητο 6.000 €· 20% έως 40%.
Ενημέρωση: Ιούνιος 2026. Όλες οι πληροφορίες σε αυτές τις σελίδες παρέχονται χωρίς εγγύηση ή ευθύνη.

