Εφαρμοστέο Κληρονομικό Δίκαιο και Επιλογή Δικαίου σε Διεθνείς Κληρονομικές Υποθέσεις
Θάνατοι από τις 17 Αυγούστου 2015 και Εφεξής
Για θανάτους από τις 17 Αυγούστου 2015 και εφεξής, εφαρμόζεται ο Ευρωπαϊκός Κληρονομικός Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 650/2012. Το άρθρο 25 παρ. 1 του Γερμανικού Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα (EGBGB), το οποίο ήταν προηγουμένως καθοριστικό βάσει του γερμανικού δικαίου, καθώς και το άρθρο 28 του Ελληνικού Αστικού Κώδικα (ΑΚ), δεν εφαρμόζονται πλέον έκτοτε. Ως βασικός κανόνας, βάσει του άρθρου 21 του Κανονισμού, το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής διέπεται από το δίκαιο του κράτους στο οποίο ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του κατά τον χρόνο του θανάτου – εκτός εάν προκύπτει σαφώς από το σύνολο των περιστάσεων ότι υπήρχε προδήλως στενότερος δεσμός με άλλο κράτος.
Βάσει του άρθρου 22 του Κανονισμού, ο θανών μπορεί να επιλέξει το δίκαιο του κράτους του οποίου έχει την υπηκοότητα κατά τον χρόνο της επιλογής ή κατά τον χρόνο του θανάτου• η επιλογή δικαίου πρέπει να γίνεται ρητά με διάταξη τελευταίας βουλήσεως. Ο Κανονισμός εφαρμόζεται καθολικά (άρθρο 20 του Κανονισμού), δηλαδή ακόμη και όπου το δίκαιο που ορίζει είναι εκείνο τρίτου κράτους (π.χ. το δίκαιο πολιτείας των ΗΠΑ, σημειώνοντας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν διαθέτουν ενιαίο ομοσπονδιακό κληρονομικό δίκαιο).
Σημείωση: ο Κανονισμός εφαρμόζεται σε όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ εκτός της Δανίας και της Ιρλανδίας, οι οποίες δεν συμμετέχουν. Δεν εφαρμοζόταν ποτέ στο Ηνωμένο Βασίλειο σε κάθε περίπτωση• το Brexit (σε ισχύ από τις 31 Ιανουαρίου 2020) δεν έχει μεταβάλει το γεγονός αυτό.
Θάνατοι Πριν από τις 17 Αυγούστου 2015
Για τη διαχείριση κληρονομιών σχετικά με θανάτους που επήλθαν πριν από τις 17 Αυγούστου 2015, εξακολουθούν να εφαρμόζονται το άρθρο 25 EGBGB και το άρθρο 28 ΑΚ.
Άρθρο 25 EGBGB (Εισαγωγικός Νόμος του Γερμανικού Αστικού Κώδικα)
Βάσει της διάταξης αυτής, η κληρονομική διαδοχή διέπεται από το εθνικό δίκαιο του θανόντος κατά τον χρόνο του θανάτου. Εξαίρεση αποτελεί η περιορισμένη επιλογή δικαίου βάσει του άρθρου 25 παρ. 2 EGBGB: για ακίνητα ευρισκόμενα στην ημεδαπή, ο θανών μπορεί να επιλέξει το γερμανικό δίκαιο μέσω διάταξης τελευταίας βουλήσεως• αυτό μπορεί να οδηγήσει σε διχοτόμηση της κληρονομιαίας περιουσίας εάν το εθνικό δίκαιο του θανόντος εξακολουθεί να διέπει το υπόλοιπο της περιουσίας.
Άρθρο 28 του Ελληνικού Αστικού Κώδικα (ΑΚ)
Το άρθρο 28 ΑΚ αναφέρεται ομοίως στην υπηκοότητα του θανόντος κατά τον χρόνο του θανάτου. Για Έλληνες υπηκόους που ζουν στο εξωτερικό, το άρθρο 21 του Ν. 1738/1987 προβλέπει σημαντική εξαίρεση: πρόσωπο που είχε συνεχή κατοικία στο εξωτερικό επί τουλάχιστον 25 έτη πριν από τον θάνατό του δεν υπόκειται στους περιορισμούς του ελληνικού δικαίου νόμιμης μοίρας. Περαιτέρω εξαίρεση αφορά την τυπική εγκυρότητα διατάξεων τελευταίας βουλήσεως: εδώ, το άρθρο 11 ΑΚ παραπέμπει στη Σύμβαση της Χάγης για τον Τύπο των Διατάξεων Τελευταίας Βουλήσεως της 5ης Οκτωβρίου 1961, την οποία η Ελλάδα κύρωσε με τον Ν. 1325/1973• το άρθρο 27 του Ευρωπαϊκού Κληρονομικού Κανονισμού παραπέμπει επίσης ουσιαστικά στις αρχές της, ώστε το άρθρο 11 ΑΚ να παραμένει ουσιωδώς διαφωτιστικό ακόμη και σήμερα, αν και για θανάτους από τις 17 Αυγούστου 2015 και εφεξής υπερισχύει έναντι αυτού ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός, ο οποίος υπερτερεί.
Συχνές Ερωτήσεις
Ποιο δίκαιο εφαρμόζεται σε μια διεθνή κληρονομική διαδοχή;
Για θανάτους από τις 17 Αυγούστου 2015 και εξής εφαρμόζεται ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός Κληρονομικής Διαδοχής (ΕΕ) αριθ. 650/2012. Κατά τον βασικό κανόνα (άρθρο 21 του Κανονισμού), το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής διέπεται από το δίκαιο του κράτους στο οποίο ο κληρονομούμενος είχε τη συνήθη διαμονή του κατά τον χρόνο του θανάτου.
Υπάρχουν εξαιρέσεις από τον κανόνα της συνήθους διαμονής;
Ναι. Εάν από το σύνολο των περιστάσεων προκύπτει σαφώς ότι ο κληρονομούμενος είχε κατά τον χρόνο του θανάτου προδήλως στενότερο σύνδεσμο με άλλο κράτος, εφαρμόζεται το δίκαιο αυτού του άλλου κράτους.
Μπορώ να επιλέξω ποιο δίκαιο θα εφαρμοστεί στην κληρονομική μου διαδοχή;
Ναι. Σύμφωνα με το άρθρο 22 του Κανονισμού, ένα πρόσωπο μπορεί να επιλέξει το δίκαιο του κράτους του οποίου την ιθαγένεια έχει κατά τον χρόνο της επιλογής ή κατά τον χρόνο του θανάτου. Η επιλογή δικαίου πρέπει να γίνεται ρητά σε διάταξη τελευταίας βούλησης, για παράδειγμα σε διαθήκη. Από τη μεταρρύθμιση του ελληνικού κληρονομικού δικαίου του 2026, η επιλογή δικαίου μπορεί να γίνει και σε ελληνική κληρονομική σύμβαση.
Έχει νόημα η επιλογή δικαίου για ελληνογερμανικές οικογένειες;
Συχνά ναι. Ένας Γερμανός υπήκοος που ζει στην Ελλάδα μπορεί, για παράδειγμα, να εξασφαλίσει με επιλογή δικαίου ότι στο σύνολο της περιουσίας του θα εφαρμοστεί το γερμανικό δίκαιο – και αντίστροφα. Το αν η επιλογή δικαίου είναι συμφέρουσα εξαρτάται από την οικογενειακή και περιουσιακή κατάσταση και θα πρέπει να σταθμίζεται προσεκτικά.
Εφαρμόζεται ο Κανονισμός και όταν υποδεικνύεται το δίκαιο τρίτης χώρας εκτός ΕΕ;
Ναι. Ο Κανονισμός έχει οικουμενική εφαρμογή (άρθρο 20 του Κανονισμού), δηλαδή εφαρμόζεται ακόμη και όταν το δίκαιο που υποδεικνύει είναι δίκαιο τρίτου κράτους – για παράδειγμα το δίκαιο μιας πολιτείας των ΗΠΑ (οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν διαθέτουν ενιαίο ομοσπονδιακό κληρονομικό δίκαιο).
Σε ποιες χώρες εφαρμόζεται ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός Κληρονομικής Διαδοχής;
Εφαρμόζεται σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ εκτός από τη Δανία και την Ιρλανδία, οι οποίες δεν συμμετέχουν. Δεν εφαρμόστηκε ποτέ στο Ηνωμένο Βασίλειο· το Brexit (σε ισχύ από τις 31 Ιανουαρίου 2020) δεν μετέβαλε αυτό το δεδομένο.
Ισχύουν ακόμη οι παλαιοί εθνικοί κανόνες ιδιωτικού διεθνούς δικαίου;
Για θανάτους από τις 17 Αυγούστου 2015 και εξής, το άρθρο 25 παρ. 1 του γερμανικού Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα (EGBGB) και το άρθρο 28 ΑΚ δεν εφαρμόζονται πλέον. Έχουν αντικατασταθεί από τον Κανονισμό.
Ποιοι κανόνες ισχύουν για παλαιότερες κληρονομίες;
Για την εκκαθάριση κληρονομιών προσώπων που απεβίωσαν πριν από τις 17 Αυγούστου 2015 εξακολουθούν να εφαρμόζονται το άρθρο 25 EGBGB (Γερμανία) και το άρθρο 28 ΑΚ (Ελλάδα).
Τι προέβλεπε το άρθρο 25 EGBGB;
Η κληρονομική διαδοχή διεπόταν από το δίκαιο της ιθαγένειας του κληρονομουμένου κατά τον χρόνο του θανάτου. Κατ' εξαίρεση, το άρθρο 25 παρ. 2 EGBGB επέτρεπε περιορισμένη επιλογή δικαίου: για ακίνητα που βρίσκονται στη Γερμανία, ο κληρονομούμενος μπορούσε να επιλέξει το γερμανικό δίκαιο με διάταξη τελευταίας βούλησης. Αυτό μπορούσε να οδηγήσει σε διάσπαση της κληρονομίας, εάν η υπόλοιπη κληρονομία εξακολουθούσε να διέπεται από το δίκαιο της ιθαγένειας του κληρονομουμένου.
Τι προέβλεπε το άρθρο 28 ΑΚ;
Το άρθρο 28 ΑΚ παρέπεμπε επίσης στο δίκαιο της ιθαγένειας του κληρονομουμένου κατά τον χρόνο του θανάτου.
Υπάρχει ειδική ρύθμιση για Έλληνες που ζουν στο εξωτερικό;
Ναι. Σύμφωνα με το άρθρο 21 του ν. 1738/1987, Έλληνας υπήκοος που είχε την κατοικία του συνεχώς στο εξωτερικό για τουλάχιστον 25 έτη πριν από τον θάνατό του δεν υπόκειται στους περιορισμούς του ελληνικού δικαίου της νόμιμης μοίρας. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, η ρύθμιση αυτή διατηρήθηκε και μετά τη μεταρρύθμιση του 2026.
Ποιο δίκαιο κρίνει αν μια διαθήκη είναι τυπικά έγκυρη;
Για το τυπικό κύρος των διατάξεων τελευταίας βούλησης, το άρθρο 11 ΑΚ παραπέμπει στη Σύμβαση της Χάγης για τον τύπο των διαθηκών της 5ης Οκτωβρίου 1961, την οποία η Ελλάδα κύρωσε με τον ν. 1325/1973. Το άρθρο 27 του Ευρωπαϊκού Κανονισμού Κληρονομικής Διαδοχής βασίζεται ουσιαστικά στις ίδιες αρχές. Μια διαθήκη είναι, επομένως, κατά κανόνα τυπικά έγκυρη εάν συμμορφώνεται, για παράδειγμα, με το δίκαιο του τόπου σύνταξής της, με το δίκαιο της ιθαγένειας, της κατοικίας ή της συνήθους διαμονής του διαθέτη ή – για ακίνητα – με το δίκαιο του τόπου όπου βρίσκεται το ακίνητο.
Έχει ακόμη σημασία σήμερα το άρθρο 11 ΑΚ;
Παραμένει ουσιαστικά διαφωτιστικό. Για θανάτους από τις 17 Αυγούστου 2015 και εξής, ωστόσο, εκτοπίζεται από τον Ευρωπαϊκό Κανονισμό Κληρονομικής Διαδοχής, ο οποίος έχει προτεραιότητα.
Ενημέρωση: Ιούνιος 2026. Όλες οι πληροφορίες σε αυτές τις σελίδες παρέχονται χωρίς εγγύηση ή ευθύνη.

