Το συμβόλαιο αγοράς και η μεταβίβαση κυριότητας
Και το ελληνικό δίκαιο διακρίνει μεταξύ της ενοχικής σύμβασης πώλησης (η ενοχική δικαιοπραξία) και της εμπράγματης δικαιοπραξίας που μεταβιβάζει την κυριότητα (η διάθεση). Αντιστοιχία με τη γερμανική αρχή της αφαίρεσης (Abstraktionsprinzip) υφίσταται, ωστόσο, μόνο εν μέρει: κατά το ελληνικό δίκαιο, η κυριότητα ακινήτου δεν μπορεί να μεταβιβαστεί ανεξαρτήτως της ύπαρξης ή του κύρους της υποκείμενης ενοχικής δικαιοπραξίας. Το κύρος της διάθεσης εξαρτάται συνεπώς ανεπιφύλακτα από έγκυρη νόμιμη αιτία — όπως έγκυρο συμβόλαιο αγοράς ή δωρεά.
Η σύμβαση καταρτίζεται με πρόταση και αποδοχή• οι γενικές διατάξεις περί κύρους των δικαιοπραξιών και των δηλώσεων βουλήσεως, για παράδειγμα σχετικά με την εξουσία αντιπροσώπευσης, πρέπει πάντοτε να εξετάζονται χωριστά. Πρέπει επίσης να εξετάζεται αν ο πωλητής όντως νομιμοποιείται να διαθέσει το ακίνητο — ζήτημα ιδιαίτερης σημασίας, καθώς το ελληνικό δίκαιο δεν αναγνωρίζει, μέχρι σήμερα, την καλόπιστη κτήση ακινήτων.
Όπως και στο γερμανικό δίκαιο, τόσο η ενοχική δικαιοπραξία όσο και η μεταβίβαση απαιτούν συμβολαιογραφική κατάρτιση• στην πράξη, οι δύο συνδυάζονται στο ίδιο έγγραφο. Εάν δεν τηρηθεί ο συμβολαιογραφικός τύπος, η σύμβαση είναι ανιάτως άκυρη — ούτε η ενοχική ούτε η εμπράγματη δικαιοπραξία παράγει αποτελέσματα, και ούτε καν η μεταγραφή στο κτηματολόγιο μπορεί να θεραπεύσει αυτή την ακυρότητα. Διαφορετικές προϋποθέσεις για αξίωση ισχύουν συνεπώς και στην περίπτωση διάθεσης από μη δικαιούχο, σε σύγκριση με το γερμανικό δίκαιο.
Μετά τη συμβολαιογραφική κατάρτιση, το συμβόλαιο πρέπει να μεταγραφεί στο υποθηκοφυλακείο ή στο κτηματολόγιο• μόνο με αυτή τη —συστατικού χαρακτήρα— μεταγραφή παράγει αποτελέσματα η μεταβίβαση κυριότητας. Η μεταγραφή διενεργείται συνήθως από τον εμπλεκόμενο δικηγόρο, μπορεί όμως να διενεργηθεί και από τρίτο με αποδεδειγμένο έννομο συμφέρον. Δεν υπόκειται σε καμία προθεσμία.
Μεταβίβαση κυριότητας υπό διαλυτική αίρεση
Ανεξαρτήτως του συμφωνηθέντος τιμήματος αγοράς, η φορολογική αρχή καθορίζει για κάθε ακίνητο τη λεγόμενη αντικειμενική αξία, η οποία εφαρμόζεται ως ελάχιστο ποσό για φορολογικούς σκοπούς. Στο παρελθόν, οι αντικειμενικές αυτές αξίες ενίοτε απέκλιναν σημαντικά από τις πραγματικές αγοραίες αξίες και βρίσκονταν αρκετά χαμηλότερα από αυτές• έκτοτε έχουν προσεγγιστεί περισσότερο προς τις πραγματικές αξίες των ακινήτων. Όπου το συμβολαιογραφικό τίμημα αγοράς υπερβαίνει την αντικειμενική αξία, για φορολογικούς σκοπούς λαμβάνεται υπόψη το τίμημα αγοράς• όπου είναι χαμηλότερο, ισχύει η αντικειμενική αξία.
Στην ελληνική πρακτική, συνηθίζεται η μεταβίβαση κυριότητας να τελεί υπό τη διαλυτική αίρεση της πλήρους καταβολής του τιμήματος αγοράς. Το συμβόλαιο μεταγράφεται, παρ’ όλα αυτά, στο κτηματολόγιο χωρίς επιφύλαξη. Μόλις καταβληθεί πλήρως το τίμημα, συντάσσεται συμβολαιογραφική δήλωση εξόφλησης και σημειώνεται στο υποθηκοφυλακείο ή στο κτηματολόγιο, αίροντας οριστικά τη διαλυτική αίρεση.
Προσύμφωνο και υποθήκη
Όπου το οριστικό συμβόλαιο αγοράς δεν μπορεί να καταρτιστεί αμέσως — για παράδειγμα επειδή εκκρεμεί ακόμη έγκριση χρηματοδότησης ή διοικητική άδεια — και τα δύο μέρη επιθυμούν συχνά, παρ’ όλα αυτά, να αποκτήσουν βεβαιότητα ότι η σύμβαση θα καταρτιστεί. Για τον σκοπό αυτό, διατίθεται το συμβολαιογραφικό προσύμφωνο (Προσύμφωνο), με το οποίο τα μέρη αναλαμβάνουν να καταρτίσουν τη μελλοντική κύρια σύμβαση με ήδη καθορισμένο περιεχόμενο. Καθώς τα προσύμφωνα που αφορούν ακίνητα υπόκεινται στον ίδιο τύπο με την οριστική σύμβαση, πρέπει και αυτά να είναι συμβολαιογραφικά• ταυτόχρονα συμφωνείται κατά κανόνα και προκαταβολή (αρραβώνας).
Ώστε η κατάρτιση της σύμβασης να μπορεί να επιβληθεί ακόμη και αν ένα μέρος αρνηθεί να συνεργαστεί, συνηθίζεται στην πράξη να συμφωνείται δικαίωμα αυτοσυμβασίας: το μέρος που έχει εκπληρώσει τη σύμβαση μπορεί να ολοκληρώσει την κατάρτισή της μέσω αυτοσυμβασίας, χωρίς να χρειάζεται να ενάγει δικαστικά το άλλο μέρος για τη δήλωση βουλήσεώς του. Ποινικές ρήτρες για υπαίτια μη εκπλήρωση, καθώς και υπαγωγή σε άμεση αναγκαστική εκτέλεση, αποτελούν επίσης συνήθη μέσα εξασφάλισης. Οι προκαταβολές μπορούν, επιπλέον, να εξασφαλιστούν με εγγραφή προσημείωσης — πρακτική που χρησιμοποιείται ιδίως από τράπεζες σε σχέση με δάνεια.
Απλές ιδιωτικές, μη συμβολαιογραφικές συμφωνίες δεν έχουν το ίδιο αποτέλεσμα: το ελάττωμα τύπου τις καθιστά άκυρες, και τα προαναφερθέντα μέσα αναγκαστικής εκτέλεσης δεν είναι διαθέσιμα. Το πολύ, γεννούν αξιώσεις αποζημίωσης κατά το ενοχικό δίκαιο, δεν εξασφαλίζουν όμως την πραγματική κτήση κυριότητας.
Περαιτέρω μέσο εξασφάλισης είναι η σύσταση υποθήκης, η οποία αντιστοιχεί στη γερμανική εγγεγραμμένη ασφαλιστική υποθήκη (Buchhypothek)• το ελληνικό δίκαιο δεν αναγνωρίζει το γερμανικό «Grundschuld» (χρηματική εμπράγματη επιβάρυνση). Η υποθήκη απαιτεί τίτλο — γενικά συμβολαιογραφική δήλωση βουλήσεως του ιδιοκτήτη, συμβολαιογραφική σύμβαση, ή δικαστική απόφαση — καθώς και εγγραφή στο βιβλίο υποθηκών. Μόλις καταστεί ληξιπρόθεσμη η ασφαλιζόμενη απαίτηση, ο ενυπόθηκος δανειστής μπορεί να προβεί σε αναγκαστική εκτέλεση κατά του ακινήτου με προτεραιότητα έναντι προσωπικών δανειστών και υποδεέστερων ενεχύρων δικαιούχων• μόλις εκδοθεί διαταγή εκτέλεσης, το ίδιο το έγγραφο σύστασης της υποθήκης μπορεί να χρησιμεύσει απευθείας ως τίτλος εκτέλεσης. Στην πράξη, ωστόσο, το συγκριτικά δαπανηρό αυτό μέσο χρησιμοποιείται σχετικά σπάνια.
Πρέπει να διακρίνεται από αυτήν η προσημείωση υποθήκης (άρθρο 1274 του Αστικού Κώδικα), η οποία, παρά την παρόμοια ονομασία, δεν αντιστοιχεί στη γερμανική προσημείωση (Vormerkung) του § 883 BGB. Ενώ η γερμανική Vormerkung εξασφαλίζει αξίωση για μελλοντική μεταβολή εμπραγμάτων δικαιωμάτων, η ελληνική προσημείωση υποθήκης νοείται καλύτερα ως επιφύλαξη σειράς προτεραιότητας, ή αιρετή υποθήκη, βασιζόμενη σε δικαστική διαταγή εκδιδόμενη κατά τη διαδικασία ασφαλιστικών μέτρων και εγγραφόμενη ομοίως στο βιβλίο υποθηκών. Σε αντίθεση με το γερμανικό δίκαιο, δεν είναι συνεπώς κατάλληλη για την εξασφάλιση της αξίωσης του αγοραστή για μεταβίβαση κυριότητας.
Χρησικτησία
Επειδή δεν έχουν καταχωριστεί μέχρι σήμερα όλα τα ακίνητα στο υποθηκοφυλακείο ή στο κτηματολόγιο, και τα δικαιώματα κυριότητας δεν έχουν σε ορισμένες περιπτώσεις εξασφαλιστεί με συμβολαιογραφικό έγγραφο ακολουθούμενο από μεταγραφή — κατάσταση που αφορά ιδίως αγροτικές περιοχές — το ζήτημα της απόδειξης κυριότητας ανακύπτει συχνά στην πράξη, τόσο σε περιπτώσεις κληρονομικής διαδοχής όσο και μεταπώλησης. Στις περιπτώσεις αυτές, ο θεσμός της χρησικτησίας μπορεί εκ των υστέρων να θεμελιώσει νόμιμο τίτλο, εφόσον πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις• ο τίτλος που κτάται με αυτόν τον τρόπο μπορεί στη συνέχεια να καταχωριστεί στο υποθηκοφυλακείο ή στο κτηματολόγιο.
Χωρίς υποχρεωτική νομική εκπροσώπηση για τη συμβολαιογραφική κατάρτιση
Μετά τη μεταρρύθμιση του Ν. 4194/2013, η νομική εκπροσώπηση δεν είναι πλέον υποχρεωτική κατά την κατάρτιση συμβολαιογραφικού συμβολαίου αγοράς ακινήτου. Τα συμβαλλόμενα μέρη μπορούν επίσης να εκπροσωπηθούν από δικηγόρο χωρίς να είναι αυτοπροσώπως παρόντα στην κατάρτιση — σημαντική απλοποίηση για συμβαλλόμενα μέρη που ζουν στο εξωτερικό. Αυτό απαιτεί αντίστοιχο ειδικό πληρεξούσιο, το οποίο μπορεί να χορηγηθεί ενώπιον συμβολαιογράφου στον τόπο κατοικίας του μέρους ή στο πλησιέστερο ελληνικό προξενείο. Οι Έλληνες συμβολαιογράφοι δεν δέχονται γενικό πληρεξούσιο για τέτοιες δικαιοπραξίες• απαιτείται πάντοτε ειδικό πληρεξούσιο προσαρμοσμένο στις ελληνικές τυπικές απαιτήσεις.
Ο ρόλος του μεσίτη κατά την κατάρτιση της σύμβασης
Όπου η σύμβαση επιτεύχθηκε με τη μεσολάβηση μεσίτη, ο συμβολαιογράφος οφείλει να το καταγράψει στο έγγραφο, μαζί με τα στοιχεία του μεσίτη και τη συμφωνηθείσα προμήθεια, σύμφωνα με τις νόμιμες απαιτήσεις. Το δικαίωμα του μεσίτη στην προμήθεια γεννάται με την υπογραφή της ενοχικής και της εμπράγματης δικαιοπραξίας. Στην πράξη, ο μεσίτης παρίσταται συχνά στη συμβολαιογραφική κατάρτιση και λαμβάνει συνήθως αντίγραφο της σύμβασης μεταβίβασης κυριότητας• πέραν αυτού, δεν προβλέπεται από τον νόμο χωριστά κωδικοποιημένο δικαίωμα παράστασης, το δε ζήτημα ρυθμίζεται, κατά περίπτωση, και από τη σύμβαση μεσιτείας.
Συχνές Ερωτήσεις
Πώς μεταβιβάζεται η κυριότητα ακινήτου στην Ελλάδα;
Το ελληνικό δίκαιο διακρίνει μεταξύ της σύμβασης πώλησης (ενοχική δικαιοπραξία) και της μεταβίβασης της κυριότητας (εμπράγματη δικαιοπραξία). Στην πράξη, οι δύο περιλαμβάνονται σε ένα ενιαίο συμβολαιογραφικό έγγραφο. Η κυριότητα μεταβιβάζεται μόνο όταν το συμβόλαιο μεταγραφεί στο αρμόδιο υποθηκοφυλακείο ή κτηματολογικό γραφείο· η μεταγραφή έχει συστατικό χαρακτήρα.
Ισχύει στην Ελλάδα η γερμανική αρχή της αφαίρεσης (Abstraktionsprinzip);
Μόνο σε πολύ περιορισμένο βαθμό. Κατά το ελληνικό δίκαιο, η μεταβίβαση της κυριότητας εξαρτάται από την ύπαρξη έγκυρης νόμιμης αιτίας – όπως έγκυρης σύμβασης πώλησης ή δωρεάς. Εάν η υποκείμενη σύμβαση είναι άκυρη, η κυριότητα δεν μεταβιβάζεται.
Μπορώ να αποκτήσω καλόπιστα ακίνητο από πρόσωπο που δεν είναι κύριος;
Όχι. Το ελληνικό δίκαιο δεν αναγνωρίζει καλόπιστη κτήση ακινήτων από μη κύριο. Είναι, επομένως, απαραίτητο να ελέγχεται προσεκτικά πριν από την αγορά αν ο πωλητής είναι πράγματι κύριος και δικαιούται να διαθέσει το ακίνητο – μέσω έρευνας στο υποθηκοφυλακείο ή στο Κτηματολόγιο.
Τι συμβαίνει εάν δεν τηρηθεί ο συμβολαιογραφικός τύπος;
Η σύμβαση είναι άκυρη και η ακυρότητα δεν μπορεί να θεραπευτεί – ούτε η σύμβαση πώλησης ούτε η μεταβίβαση της κυριότητας παράγουν αποτελέσματα, και ούτε η μεταγραφή θεραπεύει το ελάττωμα.
Ποιος μεταγράφει το συμβόλαιο;
Η μεταγραφή γίνεται συνήθως από τον δικηγόρο που συμμετέχει στη συναλλαγή, μπορεί όμως να ζητηθεί από οποιοδήποτε πρόσωπο έχει έννομο συμφέρον. Δεδομένου ότι η κυριότητα μεταβιβάζεται μόνο με τη μεταγραφή, το συμβόλαιο θα πρέπει να κατατίθεται αμέσως μετά την υπογραφή.
Τι είναι η αντικειμενική αξία;
Η αντικειμενική αξία είναι μια ελάχιστη αξία που καθορίζεται από τη φορολογική αρχή για κάθε ακίνητο με βάση κριτήρια όπως η θέση, το εμβαδόν και η παλαιότητα. Έχει προσεγγίσει ολοένα και περισσότερο τις αγοραίες αξίες. Εάν το συμφωνηθέν τίμημα είναι υψηλότερο από την αντικειμενική αξία, φορολογείται το τίμημα· εάν είναι χαμηλότερο, ισχύει η αντικειμενική αξία.
Τι είναι η μεταβίβαση της κυριότητας υπό διαλυτική αίρεση;
Στην ελληνική πρακτική η κυριότητα μεταβιβάζεται συχνά υπό τη διαλυτική αίρεση της ολοσχερούς καταβολής του τιμήματος – ιδίως όταν έχουν συμφωνηθεί δόσεις. Το συμβόλαιο μεταγράφεται χωρίς επιφύλαξη. Μόλις εξοφληθεί ολόκληρο το τίμημα, συντάσσεται συμβολαιογραφική πράξη εξόφλησης, η οποία σημειώνεται στο υποθηκοφυλακείο ή στο Κτηματολόγιο και αίρει οριστικά την αίρεση. Εάν το τίμημα δεν καταβληθεί, η κυριότητα επανέρχεται στον πωλητή.
Τι είναι το προσύμφωνο;
Εάν η οριστική σύμβαση αγοραπωλησίας δεν μπορεί να συναφθεί αμέσως – για παράδειγμα επειδή εκκρεμεί η χρηματοδότηση ή κάποια άδεια – τα μέρη μπορούν να συνάψουν συμβολαιογραφικό προσύμφωνο, με το οποίο αναλαμβάνουν την υποχρέωση να συνάψουν την κύρια σύμβαση με ήδη καθορισμένο περιεχόμενο. Επειδή η κύρια σύμβαση απαιτεί συμβολαιογραφικό τύπο, και το προσύμφωνο πρέπει να συνταχθεί συμβολαιογραφικά (άρθρο 166 ΑΚ). Συνήθως συμφωνείται αρραβώνας.
Πώς μπορεί να επιβληθεί η σύναψη της κύριας σύμβασης;
Στην πράξη συμφωνείται συνήθως δικαίωμα αυτοσύμβασης: το συμβαλλόμενο μέρος που έχει εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του μπορεί να καταρτίσει μόνο του την κύρια σύμβαση, χωρίς να χρειάζεται να ασκήσει αγωγή κατά του άλλου μέρους για την καταδίκη του σε δήλωση βούλησης. Συνηθίζονται επίσης ποινικές ρήτρες και η υπαγωγή σε άμεση εκτέλεση.
Αρκεί ιδιωτικό, μη συμβολαιογραφικό προσύμφωνο;
Όχι. Το ιδιωτικό συμφωνητικό είναι άκυρο λόγω έλλειψης τύπου, και οι μηχανισμοί επιβολής που περιγράφονται ανωτέρω δεν είναι διαθέσιμοι. Το πολύ μπορεί να θεμελιώσει αξιώσεις αποζημίωσης, δεν εξασφαλίζει όμως την κτήση της κυριότητας.
Ποια εμπράγματα δικαιώματα ασφαλείας επί ακινήτων υπάρχουν στην Ελλάδα;
Το ελληνικό δίκαιο γνωρίζει την υποθήκη, η οποία αντιστοιχεί στη γερμανική εγγεγραμμένη υποθήκη ασφαλείας (Buchhypothek). Γαιοχρέος (Grundschuld) δεν υπάρχει. Επιπλέον, υπάρχει η προσημείωση υποθήκης.
Πώς συνιστάται η υποθήκη;
Η υποθήκη απαιτεί τίτλο – συνήθως συμβολαιογραφική δήλωση του κυρίου, συμβολαιογραφική σύμβαση ή δικαστική απόφαση – και εγγραφή στο βιβλίο υποθηκών ή στο Κτηματολόγιο. Όταν η ασφαλιζόμενη απαίτηση καταστεί ληξιπρόθεσμη, ο δανειστής μπορεί να επισπεύσει εκτέλεση επί του ακινήτου με προνομιακή ικανοποίηση έναντι των εγχειρόγραφων και των μεταγενέστερων δανειστών. Στην πράξη, η υποθήκη χρησιμοποιείται σχετικά σπάνια λόγω του κόστους της.
Τι είναι η προσημείωση υποθήκης;
Η προσημείωση υποθήκης (άρθρο 1274 ΑΚ) παραχωρείται με δικαστική απόφαση στο πλαίσιο της διαδικασίας ασφαλιστικών μέτρων και εγγράφεται στο βιβλίο υποθηκών. Εξασφαλίζει την τάξη μιας μελλοντικής υποθήκης και μπορεί αργότερα να τραπεί σε υποθήκη. Οι τράπεζες τη χρησιμοποιούν συχνά για την ταχεία και οικονομικότερη εξασφάλιση δανείων.
Μπορεί ο αγοραστής να εξασφαλίσει την αξίωσή του για μεταβίβαση της κυριότητας με προσημείωση;
Όχι. Παρά την παρόμοια ονομασία, η ελληνική προσημείωση υποθήκης δεν αντιστοιχεί στη γερμανική προσημείωση (Vormerkung) της § 883 BGB. Εξασφαλίζει χρηματική απαίτηση και όχι την αξίωση του αγοραστή για μεταβίβαση της κυριότητας.
Ποια είναι η σημασία της χρησικτησίας στην Ελλάδα;
Δεν έχουν καταχωριστεί ορθά όλα τα ακίνητα, και σε ορισμένες περιπτώσεις – ιδίως σε αγροτικές περιοχές – η κυριότητα δεν αποδείχθηκε ποτέ με συμβολαιογραφικό έγγραφο και μεταγραφή. Αυτό προκαλεί τακτικά προβλήματα απόδειξης της κυριότητας σε περιπτώσεις κληρονομίας και μεταπώλησης. Εφόσον πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις, η χρησικτησία μπορεί να θεμελιώσει νόμιμο τίτλο, ο οποίος στη συνέχεια μπορεί να μεταγραφεί στο υποθηκοφυλακείο ή να καταχωριστεί στο Κτηματολόγιο.
Πρέπει να είμαι παρών αυτοπροσώπως κατά την υπογραφή του συμβολαίου;
Όχι. Από τη μεταρρύθμιση του ν. 4194/2013 η παράσταση δικηγόρου δεν είναι πλέον υποχρεωτική, και τα μέρη μπορούν επίσης να εκπροσωπηθούν από πληρεξούσιο. Για τον σκοπό αυτό απαιτείται ειδικό πληρεξούσιο προσαρμοσμένο στις ελληνικές τυπικές απαιτήσεις, το οποίο μπορεί να συνταχθεί ενώπιον συμβολαιογράφου στον τόπο κατοικίας (με επισημείωση της Χάγης – apostille) ή σε ελληνικό προξενείο. Οι Έλληνες συμβολαιογράφοι δεν δέχονται γενικά πληρεξούσια για τέτοιες συναλλαγές.
Ποιος είναι ο ρόλος του μεσίτη ακινήτων;
Εάν η σύμβαση συνήφθη με μεσολάβηση μεσίτη, ο συμβολαιογράφος οφείλει να το αναφέρει στο συμβόλαιο μαζί με τα στοιχεία του μεσίτη και τη συμφωνηθείσα αμοιβή. Η αξίωση του μεσίτη για αμοιβή γεννάται με τη σύναψη της σύμβασης αγοραπωλησίας. Οι μεσίτες παρίστανται συχνά κατά την υπογραφή, δεν υφίσταται όμως γενικό νόμιμο δικαίωμα παράστασης· αυτό ρυθμίζεται στη σύμβαση μεσιτείας.
Ενημέρωση: Ιούνιος 2026. Όλες οι πληροφορίες σε αυτές τις σελίδες παρέχονται χωρίς εγγύηση ή ευθύνη.

