Νομικό Πλαίσιο και Δικαιώματα Νόμιμης Μοίρας στην Ελλάδα
Οι κανόνες περί νόμιμης μοίρας βρίσκονται στα άρθρα 1825 έως 1845 του Ελληνικού Αστικού Κώδικα (ΑΚ). Σε αντίθεση με το γερμανικό δίκαιο, το οποίο παρέχει στον δικαιούχο νόμιμης μοίρας μόνο ενοχική αξίωση καταβολής, το ελληνικό δίκαιο αναγνωρίζει γνήσιο δικαίωμα αναγκαστικής κληρονομικής διαδοχής: βάσει του άρθρου 1846 ΑΚ, ο δικαιούχος νόμιμης μοίρας αποκτά την ιδιότητα του (συγ)κληρονόμου απευθείας με την επαγωγή της κληρονομιάς, κατά το ποσοστό της μερίδας νόμιμης μοίρας του (άρθρο 1825 § 2 ΑΚ)• το δικαίωμα είναι κληρονομητό και μπορεί να γίνει αποδεκτό ή να αποποιηθεί.
Ποιος Δικαιούται Νόμιμη Μοίρα;
Βάσει του άρθρου 1825 § 1 ΑΚ, δικαιούνται νόμιμη μοίρα τα ακόλουθα πρόσωπα, εφόσον θα καλούνταν να κληρονομήσουν ως εξ αδιαθέτου κληρονόμοι: οι κατιόντες (τέκνα, εγγόνια, δισέγγονα), ο επιζών σύζυγος ή το μέρος συμφώνου συμβίωσης (Ν. 4356/2015), και οι γονείς του θανόντος – οι τελευταίοι, ωστόσο, μόνο εφόσον δεν υπάρχουν κατιόντες (άρθρο 1819 ΑΚ).
Το ύψος της νόμιμης μοίρας ισούται πάντοτε, βάσει του άρθρου 1825 § 1 εδ. β΄ ΑΚ, με το ήμισυ του εξ αδιαθέτου μεριδίου. Εάν, για παράδειγμα, ένα τέκνο θα κληρονομούσε το 100% βάσει εξ αδιαθέτου διαδοχής, η νόμιμη μοίρα του ανέρχεται σε 50%.
Υπολογισμός και Συμπλήρωση
Για τον προσδιορισμό του εξ αδιαθέτου μεριδίου (άρθρο 1830 ΑΚ), υπολογίζονται όλοι οι κληρονόμοι, συμπεριλαμβανομένων όσων αποκληρώθηκαν με διαθήκη ή όσων αποποιούνται. Για τον υπολογισμό της αξίας (άρθρο 1831 ΑΚ), χρησιμοποιείται η αξία της κληρονομιάς κατά τον χρόνο του θανάτου, μετά την αφαίρεση χρεών, εξόδων κηδείας και εξόδων απογραφής• σε αυτήν προστίθενται καταλογιστέες εν ζωή παροχές προς δικαιούχους νόμιμης μοίρας, καθώς και δωρεές προς τρίτους που πραγματοποιήθηκαν εντός των τελευταίων δέκα ετών πριν από τον θάνατο, εφόσον δεν εκπλήρωναν ηθικό καθήκον.
Εάν μια κληροδοσία δεν καλύπτει τη νόμιμη μοίρα, ο δικαιούχος μπορεί, βάσει του άρθρου 1828 ΑΚ, είτε να την αποδεχθεί και να αξιώσει τη διαφορά, είτε να την αποποιηθεί και να απαιτήσει την πλήρη νόμιμη μοίρα. Περιορισμοί όπως αιρέσεις, προθεσμίες, ή ο διορισμός εκτελεστή διαθήκης θεωρούνται, βάσει του άρθρου 1829 ΑΚ, ως μη γεγραμμένοι στον βαθμό που θίγουν τη νόμιμη μοίρα• η παραχώρηση απλού δικαιώματος επικαρπίας ή δικαιώματος οίκησης είναι ομοίως ανεπίτρεπτη.
Δικαστική Επιδίωξη
Η επιδίωξη πραγματοποιείται κατά κανόνα μέσω της κληρονομητήριας αγωγής (petitio hereditatis, άρθρα 1871 επ. ΑΚ) για την αναγνώριση του κληρονομικού δικαιώματος και την απόδοση της κληρονομιάς. Εάν η κληρονομιαία περιουσία δεν επαρκεί, μπορεί να εξεταστεί αγωγή για δωρεά που παραβιάζει το καθήκον μέριμνας (άρθρα 1835-1838 ΑΚ), με αίτημα την ανατροπή εν ζωή δωρεών• η παραγραφή είναι διετής (άρθρο 1836 § 2 ΑΚ). Ο δωρεοδόχος μπορεί να αποτρέψει την αγωγή καταβάλλοντας το ελλείπον ποσό.
Φορολογική Μεταχείριση και Διοικητικές Διαδικασίες
Η νόμιμη μοίρα υπόκειται επίσης σε φόρο κληρονομιάς. Η δήλωση πρέπει να υποβάλλεται ηλεκτρονικά μέσω της πλατφόρμας myPROPERTY της ΑΑΔΕ, εντός έξι μηνών από τον θάνατο ή τη δημοσίευση της διαθήκης (δώδεκα μήνες εάν ο κληρονόμος κατοικεί στο εξωτερικό). Οι φορολογικές κλίμακες εξαρτώνται από τον βαθμό συγγένειας:
- Κατηγορία Α (σύζυγοι/μέρη συμφώνου συμβίωσης, τέκνα, εγγόνια, γονείς): αφορολόγητο όριο €150.000 (ή €400.000 για τον σύζυγο μετά από τουλάχιστον 5 έτη γάμου, και για ανήλικα τέκνα)• ποσά άνω αυτού φορολογούνται με 1% έως 10%.
- Κατηγορία Β (δισέγγονα, παππούδες/γιαγιάδες, αδέλφια, ανίψια κ.λπ.): αφορολόγητο όριο €30.000• 5% έως 20%.
- Κατηγορία Γ (όλα τα λοιπά πρόσωπα): αφορολόγητο όριο €6.000• 15% έως 40%.