Η εξαγορά επιχείρησης στην Ελλάδα αποτελεί σύνθετη διαδικασία πολλαπλών σταδίων (προετοιμασία, συναλλαγή, ενσωμάτωση), η οποία απαιτεί σχέδιο υλοποίησης συντονισμένο με δικηγόρο.
1. Τυπική Πορεία
- προκαταρκτική επιλογή πιθανών εταιρειών-στόχων («screening»), όπου δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί συγκεκριμένος στόχος•
- αρχική επαφή, με τη συμμετοχή, κατά περίπτωση, συμβούλων M&A, δικηγόρων και φοροτεχνικών•
- σύναψη συμφωνίας εμπιστευτικότητας (NDA) όπου υφίσταται βασική διάθεση πώλησης•
- υπογραφή επιστολής προθέσεων (LOI) όπου αμφότερες οι πλευρές ενδιαφέρονται για τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων•
- προσεκτική εξέταση της εταιρείας στο πλαίσιο του «due diligence» (νομικού και οικονομικού)•
- διαμόρφωση της τελικής δομής της συναλλαγής βάσει των ευρημάτων του due diligence•
- διαπραγματεύσεις για το τίμημα•
- για μεγαλύτερες συναλλαγές: γνωστοποίηση στην αρμόδια αρχή ανταγωνισμού πριν από τη σύναψη της σύμβασης, εφόσον πληρούνται τα νόμιμα κατώτατα όρια•
- σύναψη της σύμβασης, μαζί με ρυθμίσεις για την παράδοση και τη συνέχιση της λειτουργικής δραστηριότητας.
2. Due Diligence
Το due diligence αποσκοπεί στην αξιολόγηση της εταιρείας-στόχου και στην αποκάλυψη τόσο φανερών όσο και κρυφών κινδύνων της συναλλαγής. Θα πρέπει να καλύπτει, ιδίως, τους ακόλουθους τομείς: τα εταιρικά στοιχεία από τη σύσταση, τον στρατηγικό προσανατολισμό και την επιχειρηματική πολιτική, την αγορά και το ανταγωνιστικό περιβάλλον, την οικονομική κατάσταση (περιουσιακά στοιχεία, ταμειακές ροές, ρευστότητα, κερδοφόρα δυναμικότητα), την οργάνωση και τα τεχνικά πρότυπα, το προσωπικό δυναμικό, τη νομική και φορολογική κατάσταση, καθώς και τυχόν περιβαλλοντικές ή άλλες υφιστάμενες υποχρεώσεις από το παρελθόν.
3. Η Σύμβαση Αγοραπωλησίας
Οι συμβάσεις αγοραπωλησίας επιχειρήσεων στην Ελλάδα διέπονται από τις γενικές αστικού δικαίου διατάξεις του Αστικού Κώδικα (ΑΚ) περί πωλήσεως και δικαίου ευθύνης λόγω πραγματικών ελαττωμάτων, σε συνδυασμό – ανάλογα με το περιεχόμενο της ρύθμισης – με συμπληρωματικές εμπορικού δικαίου διατάξεις. Πέραν των essentialia negotii (τα μέρη, το αντικείμενο αγοράς, το τίμημα), η σύμβαση περιλαμβάνει κατά κανόνα δηλώσεις και εγγυήσεις (representations and warranties), ρυθμίσεις για την ανάληψη των υφιστάμενων συμβατικών σχέσεων της εταιρείας-στόχου, αποκλεισμούς ευθύνης και αξιώσεων, ποινικές ρήτρες, ρήτρες μη ανταγωνισμού, καθώς και ρυθμίσεις υπαναχώρησης για την περίπτωση μη εκπλήρωσης. Σε περίπτωση πλημμελούς εκπλήρωσης εκ μέρους του πωλητή, ο αγοραστής διαθέτει τα συνήθη δικαιώματα από την ευθύνη λόγω ελαττωμάτων (μείωση τιμήματος, διόρθωση, υπαναχώρηση, αποζημίωση).
Για τις κεφαλαιουχικές εταιρείες, η εξαγορά πραγματοποιείται μέσω share deal: για την ΕΠΕ (GmbH), με συμβολαιογραφικά πιστοποιημένη μεταβίβαση των εταιρικών μεριδίων• για τη μη εισηγμένη ΑΕ, με μεταβίβαση μετοχών. Σημαντική διόρθωση σε σχέση με προγενέστερη νομική κατάσταση: δεδομένου ότι οι ανώνυμες μετοχές δεν υφίστανται πλέον μετά τη μεταρρύθμιση του δικαίου των ανωνύμων εταιρειών του 2018 (Ν. 4548/2018) – όλες οι μετοχές ελληνικής ΑΕ πρέπει, από την 1η Ιανουαρίου 2020, να έχουν τη μορφή ονομαστικών μετοχών – η μεταβίβαση ακολουθεί σήμερα ενιαία τις διατυπώσεις που προβλέπονται για τις ονομαστικές μετοχές (συμπεριλαμβανομένης της καταχώρισης στο βιβλίο μετόχων της εταιρείας), ανεξαρτήτως του τρόπου αρχικής σύστασης της εταιρείας. Για τις εισηγμένες ανώνυμες εταιρείες, η απόκτηση μετοχών εξακολουθεί να πραγματοποιείται μέσω χρηματιστηριακής συναλλαγής. Η απόκτηση των περιουσιακών στοιχείων μιας εταιρείας χωρίς ανάληψη του ίδιου του νομικού προσώπου χαρακτηρίζεται ως asset deal.
4. Δίκαιο Ανταγωνισμού
Όπου η εξαγορά δημιουργεί ιδιαίτερα μεγάλη επιχείρηση ή ισχυρή θέση στην αγορά, η συναλλαγή πρέπει πάντοτε να εξετάζεται και από τη σκοπιά του δικαίου ανταγωνισμού. Σε εθνικό επίπεδο, εφαρμοστέος είναι ο Ν. 3959/2011 (βλ. το πακέτο μας «Δίκαιο Ανταγωνισμού και Δικαιώματα Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας» για τα ισχύοντα κατώτατα όρια γνωστοποίησης)• για διασυνοριακές συγκεντρώσεις, εφαρμόζεται συμπληρωματικά το ευρωπαϊκό καθεστώς ελέγχου συγκεντρώσεων (Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 139/2004 για τον έλεγχο των συγκεντρώσεων μεταξύ επιχειρήσεων).
Συχνές Ερωτήσεις
Ποια είναι η τυπική πορεία μιας εξαγοράς επιχείρησης στην Ελλάδα;
Η διαδικασία διαρθρώνεται συνήθως στα ακόλουθα στάδια:
• screening (προκαταρκτική επιλογή πιθανών εταιρειών-στόχων)•
• επαφή με την εταιρεία-στόχο•
• συμφωνία εμπιστευτικότητας•
• επιστολή προθέσεων (LOI)•
• due diligence (νομικό και οικονομικό)•
• τελική διαμόρφωση της σύμβασης και διαπραγματεύσεις τιμήματος•
• για μεγαλύτερες συναλλαγές: γνωστοποίηση στην επιτροπή ανταγωνισμού•
• σύναψη της σύμβασης και παράδοση.
Τι είναι το due diligence;
Το due diligence είναι η προσεκτική αξιολόγηση μιας εταιρείας. Περιλαμβάνει νομικό έλεγχο («legal due diligence») και οικονομικό έλεγχο («financial due diligence») της εταιρείας-στόχου.
Τι πρέπει να καλύπτει το due diligence;
Το due diligence θα πρέπει να καλύπτει όλες τις σχετικές με την εταιρεία πληροφορίες, ιδίως:
• τα εταιρικά στοιχεία από τη σύσταση•
• τον στρατηγικό προσανατολισμό, την επιχειρηματική πολιτική•
• το περιβάλλον και τις συνθήκες πλαισίου•
• την οικονομική κατάσταση, τα περιουσιακά στοιχεία, τις ταμειακές ροές, τη ρευστότητα, την κερδοφόρα δυναμικότητα•
• την οργανωτική διοίκηση και τα τεχνικά πρότυπα•
• το προσωπικό δυναμικό•
• τη νομική και φορολογική κατάσταση (συμπεριλαμβανομένης της κατάστασης λογιστικής παρακολούθησης myDATA)•
• περιβαλλοντικές και άλλες υφιστάμενες υποχρεώσεις από το παρελθόν.
Ποιοι κανόνες διέπουν τη σύμβαση αγοραπωλησίας;
Οι συμβάσεις αγοραπωλησίας επιχειρήσεων διέπονται από τις γενικές αστικού δικαίου διατάξεις του ελληνικού Αστικού Κώδικα, καθώς και από τις περαιτέρω διατάξεις του ελληνικού Εμπορικού Νόμου (Εμπ.Ν.) και – ανάλογα με τη δομή της συναλλαγής – τις ειδικές διατάξεις εταιρικού δικαίου (μεταξύ άλλων, τον Ν. 4548/2018 για την ΑΕ, τον Ν. 3190/1955 για την ΕΠΕ, και τον Ν. 4072/2012 για την ΙΚΕ).
Τι πρέπει να περιλαμβάνει η σύμβαση αγοραπωλησίας;
Πέραν των essentialia negotii (τα μέρη, το αντικείμενο αγοράς, το τίμημα), η σύμβαση θα πρέπει να περιλαμβάνει, ιδίως, ρυθμίσεις σχετικά με:
• την ευθύνη λόγω ελαττωμάτων, τις δηλώσεις και τις εγγυήσεις•
• την ανάληψη δικαιωμάτων και υποχρεώσεων από υφιστάμενες συμβάσεις•
• τους αποκλεισμούς ευθύνης και αξιώσεων•
• τις ποινικές ρήτρες και τις ρήτρες μη ανταγωνισμού•
• την υπαναχώρηση σε περίπτωση μη εκπλήρωσης.
Ποια δικαιώματα έχει ο αγοραστής σε περίπτωση παράβασης της σύμβασης;
Σε περίπτωση παράβασης των υποχρεώσεων από τη σύμβαση αγοραπωλησίας, ο αγοραστής δικαιούται μείωση του τιμήματος καθώς και αξίωση διόρθωσης ή αντικατάστασης. Σε περίπτωση μη εκπλήρωσης, ο αγοραστής μπορεί να απαιτήσει εκπλήρωση και αποζημίωση, ή να υπαναχωρήσει από τη σύμβαση και να αξιώσει αποζημίωση λόγω μη εκπλήρωσης.
Πώς πραγματοποιείται το share deal για τις διάφορες εταιρικές μορφές;
Για την ΕΠΕ, η μεταβίβαση των εταιρικών μεριδίων πραγματοποιείται με συμβολαιογραφική σύμβαση αγοραπωλησίας. Για τις μη εισηγμένες ΑΕ, η μεταβίβαση πραγματοποιείται με απόκτηση μετοχών• οι ανώνυμες μετοχές μπορούν να μεταβιβάζονται με ιδιωτικό έγγραφο, ενώ οι ονομαστικές μετοχές υπόκεινται σε ειδικές διατυπώσεις. Για τις εισηγμένες ΑΕ, η απόκτηση μετοχών πραγματοποιείται μέσω χρηματιστηριακής συναλλαγής.
Ποιες πτυχές δικαίου ανταγωνισμού πρέπει να λαμβάνονται υπόψη;
Για εξαγορές που δημιουργούν ιδιαίτερα μεγάλη επιχείρηση ή δεσπόζουσα θέση στην αγορά, πρέπει να εξετάζεται το ελληνικό δίκαιο ανταγωνισμού (Ν. 3959/2011, ο οποίος τροποποιήθηκε έκτοτε, μεταξύ άλλων, για την εναρμόνιση με την Οδηγία (ΕΕ) 2019/1 «ECN+»)• υποχρέωση γνωστοποίησης στην επιτροπή ανταγωνισμού ισχύει ιδίως όπου υπερβαίνονται ορισμένα κατώτατα όρια κύκλου εργασιών (περαιτέρω λεπτομέρειες στις χωριστές Συχνές Ερωτήσεις μας για το δίκαιο ανταγωνισμού και τις αντιμονοπωλιακές ρυθμίσεις). Για διασυνοριακές εξαγορές, πρέπει να λαμβάνεται συμπληρωματικά υπόψη το ευρωπαϊκό καθεστώς ελέγχου συγκεντρώσεων (Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 139/2004).