Εμπορικοί αντιπρόσωποι, εμπορικοί μεσίτες και παραγγελιοδόχοι – Διακρίσεις βάσει του Ελληνικού Δικαίου
Στο πλαίσιο μιας οικονομικά προσανατολισμένης και νομικά αποτελεσματικής πολιτικής διανομής στην αγορά, οι εταιρείες επιλέγουν όλο και περισσότερο το έμμεσο κανάλι πωλήσεων για τα προϊόντα τους. Αυτό σημαίνει την παρεμβολή προσώπων και ιδρυμάτων —των λεγόμενων οργάνων πωλήσεων— που βοηθούν την εταιρεία (υπό ορισμένες συνθήκες υπό την ιδιότητα του διαμεσολαβητή) να προωθήσει τα προϊόντα της στον τελικό καταναλωτή.
Μια συχνά εμφανιζόμενη μορφή τέτοιων έμμεσων οργάνων πωλήσεων στην πράξη είναι ο εμπορικός διαμεσολαβητής. Οι εμπορικοί διαμεσολαβητές είναι νομικά ανεξάρτητοι φορείς που παρέχουν υποστήριξη στη διαδικασία διανομής. Τυπικές μορφές εμπορικών διαμεσολαβητών είναι οι εμπορικοί αντιπρόσωποι, οι παραγγελιοδόχοι και οι εμπορικοί μεσίτες. Αυτοί διακρίνονται σε γενικές γραμμές μεταξύ τους παρακάτω:
Α. Εμπορικός Αντιπρόσωπος
Γενικά Σύμφωνα με το άρθρο 1 παρ. 2 του Προεδρικού Διατάγματος 219/1991 (Π.Δ. 219/1991), εμπορικός αντιπρόσωπος είναι εκείνος στον οποίο ανατίθεται σε μόνιμη βάση είτε να διαπραγματεύεται για λογαριασμό άλλου προσώπου (του αντιπροσωπευόμενου) την πώληση ή την αγορά εμπορευμάτων, είτε να διαπραγματεύεται και να συνάπτει τις πράξεις αυτές στο όνομα και για λογαριασμό του αντιπροσωπευόμενου. Ο εμπορικός αντιπρόσωπος μπορεί να είναι οποιοδήποτε φυσικό ή νομικό πρόσωπο (π.χ. Α.Ε., Ε.Π.Ε., Ι.Κ.Ε., αλλά και Ο.Ε. και Ε.Ε.). Δρα ως ανεξάρτητος επαγγελματίας και έχει το νομικό καθεστώς του αυτοαπασχολούμενου. Απαιτείται η έναρξη επιτηδεύματος στην αρμόδια Δ.Ο.Υ. και η εγγραφή στο οικείο Επιμελητήριο.
Ανεξαρτησία Ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό του εμπορικού αντιπροσώπου είναι η ανεξαρτησία του. Ειδικότερα, η αυτονομία του στο πλαίσιο της εξεύρεσης πελατών, η ανεξάρτητη διατήρηση του πελατολογίου και η δυνατότητα να οργανώνει τη δραστηριότητά του, τον διακρίνουν από τους μισθωτούς υπαλλήλους.
Η αξιολόγηση του κατά πόσον υφίσταται ανεξάρτητη ή εξαρτημένη δραστηριότητα πραγματοποιείται λαμβάνοντας υπόψη τη συνολική εικόνα της συμβατικής σχέσης σύμφωνα με τα κριτήρια της ελληνικής νομολογίας. Ο εμπορικός αντιπρόσωπος είναι ουσιαστικά ελεύθερος να οργανώνει τις δραστηριότητές του και να καθορίζει το ωράριο εργασίας του.
Ωστόσο, εάν η δραστηριότητα δεν πληροί τα κριτήρια της νομικής ανεξαρτησίας, το πρόσωπο δεν θεωρείται εμπορικός αντιπρόσωπος κατά την έννοια του Π.Δ. 219/1991, αλλά κατατάσσεται —ανεξάρτητα από τον τίτλο της σύμβασης— ως υπάλληλος της εταιρείας (σύμβαση εξαρτημένης εργασίας, άρθρο 648 ΑΚ). Στην ελληνική έννομη τάξη προβλέπεται επίσης η έννοια των προσώπων που απασχολούνται με καθεστώς “οιονεί εξάρτησης” (προσομοιάζοντες με μισθωτούς), για τους οποίους μπορεί να εφαρμόζονται αναλογικά ορισμένες προστατευτικές διατάξεις του εργατικού και ασφαλιστικού δικαίου.
Αμοιβή Για την απόδοσή του, ο εμπορικός αντιπρόσωπος λαμβάνει κατά βάση προμήθεια (άρθρο 8 Π.Δ. 219/1991), το ύψος της οποίας διαμορφώνεται ελεύθερα μεταξύ των μερών ή, ελλείψει συμφωνίας, καθορίζεται από τα συναλλακτικά ήθη. Το δικαίωμα σε προμήθεια γεννάται όταν η συναλλαγή έχει συναφθεί χάρη στην παρέμβαση του εμπορικού αντιπροσώπου.
Οριοθέτηση Η βασική διαφορά με τον παραγγελιοδόχο είναι ότι ο εμπορικός αντιπρόσωπος εργάζεται στο όνομα και για λογαριασμό άλλου, ενώ ο παραγγελιοδόχος ενεργεί στο δικό του όνομα αλλά για λογαριασμό άλλου. Σε αντίθεση με τον μεσίτη, ο εμπορικός αντιπρόσωπος συνδέεται με τον επιχειρηματία με διαρκή σχέση (μόνιμη ανάθεση), και όχι περιστασιακή.
Β. Εμπορικός Μεσίτης
Γενικά Στην Ελλάδα, η σύμβαση μεσιτείας ρυθμίζεται κυρίως από τον Αστικό Κώδικα (ΑΚ, άρθρα 703-707). Μεσίτης είναι εκείνος που υπόσχεται αμοιβή σε άλλον (μεσίτη) για τη μεσολάβηση ή την υπόδειξη ευκαιρίας προς σύναψη σύμβασης. Ο εμπορικός μεσίτης αναλαμβάνει επαγγελματικά αυτή τη δραστηριότητα για εμπορικές πράξεις.
Διάκριση από τον Εμπορικό Αντιπρόσωπο Η βασική διαφορά έγκειται στην απουσία μόνιμης ανάθεσης. Εάν υπάρχει διαρκής συμβατική δέσμευση προώθησης υποθέσεων, πρόκειται για εμπορική αντιπροσωπεία (Π.Δ. 219/1991) και όχι για απλή μεσιτεία του άρθρου 703 ΑΚ.
Δραστηριότητα / Αμοιβή / Ειδικές Μορφές Ο μεσίτης δικαιούται την αμοιβή του (μεσιτική αμοιβή) μόλις καταρτιστεί η σύμβαση ως αποτέλεσμα της μεσολάβησης ή της υπόδειξής του (άρθρο 703 ΑΚ). Δεν συμμετέχει στην ίδια την εκτέλεση της σύμβασης ή στην «ανταλλαγή αγαθών».
Στην πράξη υπάρχουν ειδικές μορφές μεσιτείας που ρυθμίζονται από ειδικούς νόμους:
- Μεσίτες Αστικών Συμβάσεων (Ακινήτων): Ρυθμίζονται από τον Ν. 4072/2012 (άρθρα 197-204).
- Ασφαλιστικοί Μεσίτες (Πράκτορες/Μεσίτες): Ρυθμίζονται πλέον κυρίως από τον Ν. 4583/2018 (ενσωμάτωση της Οδηγίας IDD), λαμβάνοντας εντολή από τον πελάτη αλλά αμειβόμενοι συνήθως από την ασφαλιστική εταιρεία.
Γ. Παραγγελιοδόχος
Γενικά Ο παραγγελιοδόχος (σύμβαση εμπορικής παραγγελίας) ρυθμίζεται από τα άρθρα 90-95 του Ελληνικού Εμπορικού Νόμου (ΕμπΝ) σε συνδυασμό με τις διατάξεις του Αστικού Κώδικα περί Εντολής (άρθρα 713 επ. ΑΚ). Ο παραγγελιοδόχος ενεργεί στο δικό του όνομα (συναλλάσσεται ο ίδιος με τον τρίτο), αλλά για λογαριασμό άλλου (του παραγγελέα). Αμείβεται με προμήθεια (παραγγελιοδοχική αμοιβή).
- Υποχρεώσεις του Παραγγελιοδόχου Ο παραγγελιοδόχος (ως εντολοδόχος) υποχρεούται να εκτελεί την παραγγελία με την επιμέλεια συνετού συναλλασσόμενου, προστατεύοντας τα συμφέροντα του παραγγελέα και τηρώντας τις οδηγίες του (άρθρο 714 και 717 ΑΚ). Οι βασικές του υποχρεώσεις είναι:
- Υποχρέωση Λογοδοσίας: Οφείλει να δώσει λόγο για τη διαχείριση (άρθρο 718 ΑΚ).
- Υποχρέωση Απόδοσης: Ο παραγγελιοδόχος έχει την υποχρέωση να αποδώσει στον παραγγελέα καθετί που έλαβε για την εκτέλεση της παραγγελίας ή που απέκτησε από την εκτέλεσή της (άρθρο 719 ΑΚ). Εάν πρόκειται για παραγγελιοδόχο πώλησης, πρέπει να αποδώσει το τίμημα που εισέπραξε. Αν έχει απούλητα εμπορεύματα, πρέπει να τα επιστρέψει. Στην παραγγελία αγοράς, μεταβιβάζει την κυριότητα των αγαθών που αγόρασε στον παραγγελέα. Είναι σύνηθες να τίθεται ένα όριο τιμής (limit). Εάν ο παραγγελιοδόχος παρεκκλίνει από τις οδηγίες του παραγγελέα (π.χ. πουλήσει φθηνότερα), φέρει ευθύνη προς αποζημίωση, εκτός αν η παρέκκλιση ήταν επιβεβλημένη και δεν μπορούσε να ειδοποιήσει εγκαίρως (άρθρο 717 ΑΚ).
Ειδική Μορφή: Πώληση επί Παρακαταθήκη (Consignment) Η πώληση επί παρακαταθήκη είναι μια πρακτική εφαρμογή της παραγγελίας, κατά την οποία ο παραγγελέας αποστέλλει στον παραγγελιοδόχο εμπορεύματα προς φύλαξη και πώληση (απόθεμα παρακαταθήκης), με σκοπό τη διάθεσή τους στην αγορά για λογαριασμό του παραγγελέα, διατηρώντας την κυριότητα μέχρι την τελική πώληση.
Ένα αξιοσημείωτο πλεονέκτημα της συνεργασίας με παραγγελιοδόχο είναι ότι το δίκτυο διανομής του επιχειρηματία (παραγγελέα) μπορεί να επεκταθεί σημαντικά με πολύ πιο οικονομικό τρόπο, ενώ παράλληλα, λόγω των εκτεταμένων υποχρεώσεων του παραγγελιοδόχου, η εποπτεία και ο έλεγχος σε όλους τους τομείς της εκτελεστικής συναλλαγής παραμένουν σε μεγάλο βαθμό στον παραγγελέα.
Για τον παραγγελιοδόχο, από την άλλη πλευρά, είναι πλεονεκτικό το γεγονός ότι δεν αναλαμβάνει συμβατική δέσμευση αγοράς έναντι του παραγγελέα, αλλά μπορεί να επιστρέψει τα εμπορεύματα σε αυτόν σε περίπτωση που δεν επιτευχθεί η πώληση.