Η Τοπική Αυτοδιοίκηση στην Ελλάδα

Επίπεδα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης

Οι βασικοί κανόνες της τοπικής αυτοδιοίκησης κατοχυρώνονται στο άρθρο 102 του Ελληνικού Συντάγματος: οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) διαθέτουν εδαφική, διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια στις υποθέσεις τους• ο κρατικός έλεγχος περιορίζεται σε έλεγχο νομιμότητας. Από τη μεταρρύθμιση «Καλλικράτης» (Ν. 3852/2010), η Ελλάδα διαιρείται σε 13 περιφέρειες, καθώς και στην αυτόνομη μοναστική πολιτεία του Αγίου Όρους ως δεύτερο βαθμό διοίκησης, και σε δήμους ως πρώτο βαθμό διοίκησης.

Η Μεταρρύθμιση «Κλεισθένης Ι» (Ν. 4555/2018)

Η βασική δομή της μεταρρύθμισης «Καλλικράτης» εξελίχθηκε περαιτέρω σε σημαντικά σημεία με τη μεταρρύθμιση «Κλεισθένης Ι» (Ν. 4555/2018), η οποία ισχύει πλήρως από την 1η Σεπτεμβρίου 2019:

Εκλογικό σύστημα: εισαγωγή της απλής αναλογικής για τα δημοτικά και περιφερειακά συμβούλια, σε αντικατάσταση του προγενέστερου συστήματος πλειοψηφικού μπόνους, με αποτέλεσμα η κατανομή εδρών να γίνεται πλέον αναλογικά προς την εκλογική δύναμη κάθε συνδυασμού.
Θητεία: μείωση της θητείας δημάρχων, περιφερειαρχών, και λοιπών οργάνων από πέντε σε τέσσερα έτη.
Αρμοδιότητες και πόροι: ενίσχυση ιδίως των διαρθρωτικά ασθενέστερων δήμων και περιφερειών με πρόσθετο προσωπικό και πόρους, και συνεκτίμηση νησιωτικών και ορεινών περιοχών κατά την κατανομή αρμοδιοτήτων.

Κατά τα λοιπά, η βασική δομή που δημιούργησε ο «Καλλικράτης» εξακολουθεί να ισχύει αμετάβλητη: οι δήμοι (σήμερα 332, μετά από μεταγενέστερες προσαρμογές του αρχικού αριθμού των 325) αποτελούν τον πρώτο βαθμό διοίκησης, οι περιφέρειες τον δεύτερο• δεν υφίσταται σχέση εποπτείας ή ιεραρχίας μεταξύ των δύο βαθμών, και ο έλεγχος ασκείται από όργανα της κεντρικής διοίκησης.

Οι Δήμοι

Νομική βάση για την οργάνωση και λειτουργία των δήμων εξακολουθεί να αποτελεί ο «Δημοτικός και Κοινοτικός Κώδικας» (κωδικοποιημένος πιο πρόσφατα συνολικά με τον Ν. 3463/2006 και προσαρμοσμένος επανειλημμένα λόγω των εδαφικών μεταρρυθμίσεων). Όργανα του δήμου είναι ο δήμαρχος, το δημοτικό συμβούλιο, και η δημοτική επιτροπή• οι δημοτικές κοινότητες διαθέτουν συμβούλια με καθαρά συμβουλευτικό ρόλο. Οι δήμοι είναι αρμόδιοι, μεταξύ άλλων, για οικοδομικές άδειες και άδειες λειτουργίας, την κοινωνική πρόνοια, τα σχολικά κτίρια, και την προώθηση της γεωργίας• βάσει του Συντάγματος δεν μπορούν να επιβάλλουν δικούς τους φόρους, αλλά λαμβάνουν μερίδιο από τον ΦΠΑ, τον φόρο ακίνητης περιουσίας, και τον φόρο εισοδήματος φυσικών και νομικών προσώπων.

Οι Περιφέρειες

Οι 13 περιφέρειες διαιρούνται σε περιφερειακές ενότητες, οι οποίες αντιστοιχούν σε μεγάλο βαθμό στους πρώην νομούς. Όργανά τους είναι ο περιφερειάρχης, το περιφερειακό συμβούλιο, η οικονομική επιτροπή, και η εκτελεστική επιτροπή• οι περιφέρειες διαθέτουν επιτροπές ειδικού σκοπού για, μεταξύ άλλων, την οικονομία, το περιβάλλον, τις υποδομές και την υγεία, καθώς και εκτεταμένες αρμοδιότητες για την ανάπτυξη, τη μεγέθυνση, και μεγάλα περιφερειακά έργα.

Σημείωση: Τα στοιχεία πληθυσμού που αναφέρονταν στο πρωτότυπο κείμενο βασίζονταν στην απογραφή του 2011• πιο πρόσφατα στοιχεία είναι διαθέσιμα από την απογραφή του 2021 και θα πρέπει να χρησιμοποιούνται για ακριβή παρουσίαση.

Συχνές Ερωτήσεις

Πώς είναι διαρθρωμένη η διοίκηση στην Ελλάδα;

Από τη μεταρρύθμιση «Καλλικράτης» (2011, Ν. 3852/2010), η τοπική αυτοδιοίκηση διαθέτει διβάθμια δομή. Είναι εδαφικά, διοικητικά και οικονομικά αυτοτελής, υπόκειται όμως σε κρατική εποπτεία ως προς τη νομιμότητα των πράξεών της.
• Βαθμός: δήμοι – αρμόδιοι για τοπικές υποθέσεις.
• Βαθμός: περιφέρειες – αρμόδιες για τον περιφερειακό σχεδιασμό και μεγάλα έργα.

Ο πρώτος βαθμός: οι δήμοι

Μετά την αρχική συνένωση πολλών μικρών κοινοτήτων στο πλαίσιο της μεταρρύθμισης «Καλλικράτης» (2011), προέκυψαν αρχικά 325 ενοποιημένοι δήμοι (από 1.034 προηγουμένως). Σημαντική ενημέρωση: με τη μεταρρύθμιση «Κλεισθένης Ι» (Ν. 4555/2018), σε ισχύ από την 1η Σεπτεμβρίου 2019, τέσσερις μεγαλύτεροι νησιωτικοί δήμοι διαιρέθηκαν συνολικά σε δέκα νέους, μικρότερους δήμους. Έκτοτε, η Ελλάδα αριθμεί 332 δήμους.
• Όργανα: δήμαρχος, δημοτικό συμβούλιο, και επιτροπές (οικονομική / ποιότητας ζωής).
• Αρμοδιότητες: έκδοση οικοδομικών αδειών, κοινωνική πρόνοια, ανέγερση σχολικών κτιρίων, και προώθηση της γεωργίας.
• Εκλογές: οι δήμαρχοι εκλέγονται απευθείας κάθε πέντε έτη• από τη μεταρρύθμιση «Κλεισθένης», η εκλογή διεξάγεται κατά κανόνα με απλή πλειοψηφία (έναν γύρο) αντί της προγενέστερης διαδικασίας δύο γύρων.

Ο δεύτερος βαθμός: οι περιφέρειες

Η Ελλάδα διαιρείται σε 13 περιφέρειες (πλέον της αυτόνομης μοναστικής πολιτείας του Αγίου Όρους). Αυτές υποδιαιρούνται περαιτέρω σε περιφερειακές ενότητες, οι οποίες αντιστοιχούν σε μεγάλο βαθμό στους παλαιούς νομούς.
• Οι 13 περιφέρειες: Αττική, Κεντρική Μακεδονία, Δυτική Μακεδονία, Ήπειρος, Θεσσαλία, Ιόνια Νησιά, Δυτική Ελλάδα, Στερεά Ελλάδα, Πελοπόννησος, Βόρειο Αιγαίο, Νότιο Αιγαίο, Κρήτη, και Ανατολική Μακεδονία και Θράκη.
• Όργανα: περιφερειάρχης, περιφερειακό συμβούλιο, και εκτελεστική επιτροπή.
• Αρμοδιότητα: περιφερειακή ανάπτυξη, προστασία του περιβάλλοντος, υποδομές, και πολιτική προστασία.

Πώς χρηματοδοτούνται οι δήμοι και οι περιφέρειες;

Στην Ελλάδα, οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης δεν μπορούν να επιβάλλουν δικούς τους φόρους. Χρηματοδοτούνται κατ' ουσίαν μέσω μεριδίων από κρατικούς φόρους (τους λεγόμενους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους, ΚΑΠ):

Είδος φόρου	Μερίδιο δήμων	Μερίδιο περιφερειών
ΦΠΑ	12%	4%
Φόρος εισοδήματος φυσικών / νομικών προσώπων	20%	2,4%
Φόρος ακίνητης περιουσίας (μεγάλη ακίνητη περιουσία)	50%	–

Σημείωση: Τα ακριβή ποσοστά κατανομής του ΚΑΠ καθορίζονται ετησίως στο πλαίσιο του κρατικού προϋπολογισμού και ενδέχεται να διαφέρουν από τα ιστορικά στοιχεία αναφοράς που παρατίθενται εδώ· για τα τρέχοντα ισχύοντα ποσοστά, συνιστάται έλεγχος του εκάστοτε ισχύοντος νόμου περί προϋπολογισμού.